Công ty “cộng sinh” của Facebook — Zynga — đã nhanh tay mua lại một công ty game trên mobile với giá gần 200 triệu USD ngay khi ứng dụng thành công nhất của nó “Draw Something” này đạt 10 triệu người dùng trong thời gian ngắn kỷ lục. Một không khí vửa phấn kích, vừa hoảng loạn lan nhanh tại Thung lũng Sillicon và ít người ngạc nhiên khi nghe Facebook mua lại Instagram, ứng dụng chia sẻ ảnh đang có hơn 50 triệu người dùng, với giá nếu vào thời điểm khác có thể sẽ bị coi là “điên rồ”: 1 tỷ USD — số tiền được trả có một công ty chỉ có 13 nhân viên và một ứng dụng duy nhất mới phát triển trong vòng hơn 1 năm.

Thương vụ mua Instagram mang nặng dấu ấn của tỷ phú công nghệ trẻ Mark Zuckerberg, hội đồng quản trị chỉ được thông báo khi thương vụ đã hoàn thành, còn các luật sư thì chờ ngoài cửa để hoàn thành thủ tục trong khi Mark thương thảo với đối tác. Dù vậy, khác với “truyền thống” là giới truyền thông sẽ xông vào “xỉa xói” bất kỳ cái gì Facebook làm, lần này các bình luận đưa ra khá thận trọng vì ngày nay không còn ai dám đánh giá thấp những bước đi của ông chủ Facebook nữa. Instagram chỉ là thương vụ nổi bật nhất trong lĩnh vực mobile, thực ra Facebook đã mua một loạt các công ty di động khác  trong thời gian gần đây như Lightbox, Glancee, TagTile và Karma. Mr. Zuckerberg đã sớm nhận ra rằng mobile vừa là cơ hội, vừa là thách thức lớn với Facebook và nếu không nhanh chân, với tốc độ phát triển người dùng khủng khiếp, có thể một ứng dụng mobile sẽ hoàn toàn thay thế Facebook trong vòng 1 – 2 năm, nhanh hơn nhiều so với bất kỳ “sóng” công nghệ nào từng xảy ra. Việc mua một loạt các công ty chuyên làm mobile không phải là để ngăn chặn hay thủ tiêu những đối thủ tiềm tàn (như một số người tin) mà tôi cho rằng để giúp Facebook có một đội ngũ phát triển hiểu mobile, có tư duy làm mobile — một cách nhìn hoàn toàn khác so với tư duy làm web truyền thống.

Tư duy Mobile

Việc mobile sẽ trở thành môi trường thống trị đã được dự đoán từ lâu, nhưng nó đã không trở thành mối đe dọa lớn với web cho đến khi nó cho người dùng những trải nghiệm khác hẳn. Một ứng dụng trên web có thể được thiết kế để làm việc mà Instagram làm nhưng sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu bạn chỉ chìa mỗi mặt mình cho cái camera trên laptop chụp đi chụp lại. Bạn cũng có thể dùng laptop để check-in vào Foursquare nhưng tất nhiên bạn không bao giờ làm thế khi đã có một con điện thoại nhỏ gọn trong túi của mình và nó lại hơn hẳn con PC trong trường hợp này vì nó có tích hợp sẵn bộ định vị toàn cầu GPS.

Những trường hợp kể trên thì rõ ràng mobile là sát thủ của liên minh PC – Web;  những ứng dụng mobile như Instagram hay FourSquare tung hoành mà không gặp bất kỳ sự kháng cự nào, giới hạn chỉ là khả năng sáng tạo của người làm sản phẩm. Trong hầu hết các trường hợp khác, mobile đóng vai trò kẻ quấy rối rất khó chịu vì nó hiện diện dễ dàng trước mắt người dùng, mọi lúc, mọi nơi và con đường từ kẻ quấy rồi đến kẻ tiêu diệt cũng chẳng xa xôi mấy — người dùng có thể thấy thiếu thốn vài tính năng khi dùng mobile so với web nhưng sự tiện lợi sẽ khiến họ tha thứ hết.

Ngày nay, hầu hết các trang báo điện tử đều đã có bản riêng cho mobile và thậm chí một số đã có bản riêng cho smartphone (bản touch) nhưng cái chúng ta thấy vẫn chỉ là một phiên bản thu nhỏ của trang web lớn: vẫn ở đó một thanh cuộn dài vô tận và những link được thu nhỏ mà nếu bạn không có bàn tay nhỏ nhắn như em bé thì việc bấm vào link này nhưng lại ra trang khác là chuyện thường tình. Những trang web mobile này không tạo ra giá trị sử dụng gì mới và người ta dùng nó cũng chỉ vì không có lựa chọn nào khác hơn. May mắn, không phải tất cả mọi người đều hài lòng với các trang web tí hon và (nếu không) cũng không chọn cách “khắc phục” bằng việc mua dòng điện thoại 7-inches như Dell Streck hay Galaxy Note, mà họ tìm cách làm những sản phẩm phù hợp với môi trường mobile hơn — môi trường có không gian màn hình phổ biến dưới 4 inches và ở đó người dùng thích sử dụng duy nhất ngón tay cái để xem, lật, bấm – và một trong số những sản phẩm “cho mobile, vì mobile” nổi bất nhất là ứng dụng đọc tin trên iPad/iPhone (gần đây đã có bản cho các dòng điện thoại Android cao cấp): Flipboard.

Sử dụng dễ dàng Flipboard chỉ bằng một ngón tay cái

Trên smartphone, Flipboard loại bỏ hoàn toàn việc cuộn trang theo cả chiều ngang lẫn chiều dọc và bạn có thể hoàn toàn thao tác việc xem tin, tiến lùi bằng ngón tay to nhất của mình, ngón tay cái. Sau khi dùng Flipboard thì người ta sẽ có cảm giác mọi thanh cuộn trên giao diện mobile đều là lố bịch, mọi hyperlink bé xíu đều là phế tích và ngay cả những nút bấm “Yes, No” cũng chỉ là di sản văn hóa một thời. Những người làm ra ứng dụng này đã tiến xa hơn hầu hết mọi người trong cách tư duy và đã làm cho thế giới hiểu rõ một sản phẩm cho mobile tốt phải được làm như thế nào.

Điều thú vị nhất của Flipboard so với Instagram hay Foursquare là nó không “làm cách mạng” bằng cách dựa vào nhưng thay đổi trong phần cứng riêng có của thiết bị mà  nó thay đổi cách con người sử dụng những cái đã có: ai cũng có thể làm được ứng dụng đọc tin cho smartphone, Flipboard chỉ là người làm ra cái phù hợp nhất cho smartphone. (Xin nói thêm, cách đây hơn 1 năm Flipboard đã được định giá 200 triệu USD, chỉ 9 tháng sau khi ra mắt phiên bản đầu tiên.)

Cũng không thể không nhắc tới hệ điều hành mobile mới của  Microsoft nhưng vẫn dưới cái tên cũ kỹ là Windows + Phone. Đây là một HĐH được thiết kế từ đầu cho môi trường mobile với các nút bấm to và định hướng kiểu lật trang (khá giống của Flipboard) khiến cho người dùng cũng có cảm giác rất dễ chịu khi sử dụng. Theo tôi, nếu liên minh Microsoft – Nokia làm tốt về khâu thiết kế, chuỗi cung ứng và kho ứng dụng họ hoàn toàn có khả năng làm cuộc lật đổ các điện thoại Android, trở thành mối đe dọa cho iPhone. Điều đáng ngại duy nhất là trong tay của Microsoft, công ty mà văn hóa làm ứng dụng desktop còn rất mạnh, nó sẽ dễ biến thành “nửa nạc, nửa mỡ”, ngày càng trở nên rắc rối, thêm nhiều tầng, nhiều tính năng vô nghĩa và tính đơn giản, dễ dùng sẽ mất đi sau vài thế hệ.

Thách thức Mobile

Thách thức của sóng công nghệ mobile, bỏ qua những thuật ngữ đao to, búa lớn mà bạn đã (và sẽ tiếp tục) được nghe như sự thay đổi môi trường người sử dụng, môi trường tương tác hay cách mạng truyền thông di động…, lại không nằm trong những thay đổi về công nghệ hay khả năng lập trình mà nằm ở tư duy người làm sản phẩm: người ta luôn có xu hướng cố gọt những cái chân cũ sao cho vừa đôi giày mới dù rằng đôi giầy mới nhỏ hơn, cao hơn, có style khác hoàn toàn đôi cũ thay vì tìm một nhân vật mới phù hợp với đôi giày này.

Facebook trên các dòng ĐT cấp thấp

Quay trở lại trường hợp của chàng hot-boy Facebook. Hoàn toàn không có chuyện FB lơ là với sóng mobile mà ngược lại họ là người làm mobile chuyên tâm nhất. Chúng ta có bản FB cho hầu hết các loại điện thoại di động từ loại dumbphone đến not-too-smart phone và tất nhiên trên cả các loại điện thoại “cao cấp” như iPhone/Android mới (thậm chí FB còn được tích hợp thẳng vào SIM card cho các dòng điện thoại cơ bản). Nhưng ngay trên những thiết bị tốt nhất, phiên bản FB mobile vẫn không đầy đủ chức năng như bản web. Tuy nhiên, việc thiếu vắng một hay vài chức năng (mà rất có thể là do ý đồ riêng) không có ý nghĩa so với việc thiếu sáng tạo trong cách thể hiện trên giao diện mobile. Ứng dụng FB trên mobile thực chất là bản web thu gọn cả phần lõi lẫn phần hồn. Thoạt nhìn có vẻ là điều tốt vì người dùng web sẽ nhanh chóng làm quen với giao diện mobile nhưng nó sẽ khiến cho FB bị trói buộc vào tư duy nền tảng duy nhất mà bỏ qua cơ hội tìm cách tiếp cận hoàn toàn khác với một tập khách hàng khác hoàn toàn.

Hệ quả trực tiếp của việc thiếu sáng tạo trong cách thể hiện là FB sẽ rất khó để nhồi nhét quảng cáo vào giao diện vốn đã nhỏ bé của mobile mà vừa không ảnh hưởng tới kinh nghiệm của người dùng vừa thỏa mãn yêu cầu về ấn tượng của các nhà quảng cáo. Trên web, FB có thể là nền tảng cho các social game và hàng ngàn ứng dụng dựa trên sự kết nối, trên mobile FB chỉ là một (nhóm) ứng dụng không hơn, không kém. Xa hơn, nguy cơ bị lật đổ bởi một MXH chuyên cho mobile luôn rình rập và có thể ập tới bất kỳ khi nào. Nếu FB mất 7 năm để có số người dùng hiện nay thì một mạng hội đủ điều kiện trên mobile có thể làm điều ấy trong 2 năm.

Ở mặt khác, tuy vậy, cũng khồng cần quá lo cho FB nếu bạn đặt niềm tin vào tài năng, tầm quan sát của CEO Mark Zuckerberg người đã đưa công ty này qua rất nhiều sóng gió. Điều đáng lo là nằm ở các công ty Internet còn lại, những công ty hoặc chưa bao giờ làm gì trên mobile hoặc đang làm một cách nửa vời, họ có rất ít cơ hội phát triển thậm chí là tồn tại một khi cơn “sóng thần” mobile bắt đầu cuộc tàn phá của mình. Khi tôi đang viết những dòng này thì còi báo động đã vang lên, thời gian thực sự không còn nhiều cho công tác chuẩn bị. Bên kia bờ Thái Bình Dương, những đợt sóng đầu tiên đã tràn tới và ngoài số ít những người đã học cách cưỡi lên nó vui mừng thì phần còn lại đang thực sự lo lắng. Sức ép khiến một số người đã hành động thiếu tỉnh táo, như việc Zynga vội mua OMGPOP có thể nói là thương vụ bị hố; ứng dụng “Draw Something” đã không trở thành “next-big-thing” trên mobile mà ngược lại sau khi vọt lên đang mất dần người dùng vì trò chơi này dù rất thú vị nhưng nó lại đòi hỏi người chơi quá nhiều thời gian, công sức và kỹ năng — những yêu cầu “phản mobile”

Có thể thấy mobile là thách thức lớn với các công ty đã trưởng thành nhưng cũng là cơ hội có một không hai cho các startup mới, cho các nhà phát triển độc lập để tạo dựng những đế chế mới từ các hầm để xe. Nhưng có lẽ cái chúng ta cần là xem xét các cơ hội và rủi ro của con sóng này tại “môi trường” Việt Nam một cách tỉnh táo và thực tế.

Sóng Mobile ở Việt Nam

Ở đây tôi sẽ cố gắng không hô những khẩu hiệu sáo rỗng như “ở đâu có thách thức lớn thì ở đó có cơ hội lớn” vì điều này ai cũng biết rồi. Điều ai cũng biết nữa là chúng ta luôn luôn đi sau và khi cơ hội tới chúng ta luôn bị vuột mất hoặc tự phá hỏng cơ hội của mình; với người Mỹ, thế giới này đã được san phẳng từ lâu, còn với chúng ta thế giới vẫn là ngọn núi cao vời vợi. Làn sóng web 2.0 đã qua đi và chúng ta đã làm được rất ít để tận dụng nó, một trong những thành công hiếm hoi có thể kể đến là sự phát triển của mô hình mua chung (Groupon) có tác dụng phá băng thị trường TMĐT, còn các mảng khác đều vẫn gần như cũ: các trang tin tức vẫn là niềm tự hào của web Việt Nam và hầu hết người dùng vẫn đang sử dụng web theo cách thô sơ nhất: NARO (No Action, Read Only).

Theo tôi, mobile có cơ hội lớn để thay đổi bức tranh không mấy sáng sủa này, dưới đây là những tiền đề cho sự chuyển biến lớn:

• Sự phổ biến của Wifi + 3G: ít có quốc gia nào mà đi đâu cũng gặp wifi miễn phí và giá cước 3G rẻ như Việt Nam.
• Smartphone đang ngày càng phổ cập và trở thành “hàng chợ” tại Việt Nam: giá smartphone đang giảm từng ngày, một điện thoại Android có thể lướt web và chơi Angry Bird tốt đã xuống tới giá mà sinh viên mới đi làm có thể mua được (tầm 4 – 6 triệu đồng).
• Diện tích màn hình nhỏ hẹp, tính cơ động của smartphone và sự phong phú của các ứng dụng trên đó khiến người dùng phải hành động nhiều hơn và dần sử dụng nó như công cụ làm việc, giải trí hơn là thiết bị đọc báo mang đi được.
• Sự phổ biến của các hình thức thanh toán qua mạng khiến người dùng dần bỏ thói quen dùng các thiết bị jailbreak và mua ứng dụng để có trải nghiệm tốt hơn.
• Khi thị trường đã đủ lớn về số lượng và đủ điều kiện để kiếm tiền thì nó sẽ bùng nổ.

Câu hỏi thực tế hơn mà chắc phần lớn các bạn quan tâm là khi nào sóng mobile sẽ tác động thực sự lên các công ty làm Internet truyền thống ở VN và chúng ta cần làm gì để chuẩn bị cưỡi lên ngọn sóng này:

1. Tôi cho rằng độ lag của sóng công nghệ với VN vào tầm 2 – 3 năm. Như vậy thị trường mobile sẽ thực sự bùng nổ vào năm 2014 – 2015 ở Việt Nam, khi ấy chúng ta sẽ chứng kiến sự suy giảm của traffic vào web, đồng thời với việc đi lên nhanh chóng của nội dung mobile.
2. Với tất cả những ai làm Internet thì không có cách nào tránh né được làn sóng này, chỉ có cách sống chung với nó. Với các lập trình viên thì ngôn ngữ tiếp theo đáng học nhất có lẽ là Objective-C hay (Android) Java, những designer có giá nhất sẽ là những người hiểu rõ UI/UX trên mobile.
3. Với các công ty Internet, thực tế cũng không có nhiều thời gian để suy ngẫm nữa, giờ là lúc phải đổ nguồn lực để tạo ra các nền tảng căn bản cho mobile, đó không chỉ là các ứng dụng mà là một series dịch vụ nền tảng như quảng cáo, TMĐT, thanh toán… trên mobile vì cuối cùng các ứng dụng mobile bằng cách này hay cách khác cũng phải có nguồn lợi nhuận để tồn tại và phát triển.

Bài toán làm mobile ở VN, cũng như nhiều bài toán khác, là bài toán “con gà và quả trứng”. Sẽ có nhiều bạn nói với tôi rằng: Uh, làm mobile thì nghe hay đấy nhưng giờ làm thì cạp đất mà ăn à? Sự thiếu vắng những AppStore đủ mạnh và nền tảng thanh toán tốt cho mobile luôn là vấn đề nhức nhối với các LTV hay các công ty nhỏ để monitize các ứng dụng hay nội dung của mình. Gia nhập các công ty lớn bạn sẽ có nhiều cơ hội nghiên cứu và phát triển sản phẩm hơn, ví dụ, VCCorp đã cam kết dành hết thu nhập đến từ quảng cáo mobile để phát triển mobile và theo số liệu tôi biết thì đây không phải là con số nhỏ (và còn nhiều ưu đãi khác). Tuy nhiên, nếu bạn vẫn muốn ở “riêng một góc trời” thì việc dành chút thời gian để rèn luyện các kỹ năng cần thiết đón để sẵn sàng đón ngọn sóng này hẳn cũng không thừa.

Nhớ lại cách đây hơn một năm khi tôi và anh Tân (aka @TanNg) gặp nhau lần đầu, cả hai đã đều có ý tưởng làm một mạng xã hội (MXH) mới. Ý tưởng (to tát) là kết hợp những cái hay của cả Facebook và Twitter để tạo ra một nền tảng giúp lan truyền và trao đổi thông tin tốt hơn. Tuy ý tưởng giống nhau nhưng không có nghĩa là sản phẩm làm ra sẽ y như nhau và vì thế cả hai đều phát triển theo hướng riêng của mình để tạo thành hai MXH mới là Ming.vn và Pega.vn.

Trải qua nhiều lần làm đi làm lại, thêm bớt… với một đội ngũ phát triển sản phẩm hùng hậu, có lúc lên tới 5 – 6 người, tới hôm nay Pega.vn đã tạm ổn và có thể bắt đầu tiếp nhận người dùng từ bên ngoài. Nhìn chung, trong khi Ming.vn hướng tới việc chia sẻ, loan truyền tin tức thì Pega.vn định hướng thiên về thảo luận trong nhóm bạn bè, đồng nghiệp, gia đình (discussion-based social network). Dưới đây là vài điều tôi muốn chia sẻ về việc phát triển Pega.vn và những điểm khác biệt so với các MXH mà các bạn quen dùng khác.

Pega.vn - Welcome screen

1. Ý tưởng thiết kế

Dự án Pega.vn có tên mã (code name) là YouRails, tức là mạng đường sắt của bạn (còn có nghĩa là bệ phóng của bạn), được thiết kế cho việc chia sẻ tin tức, cảm xúc, suy nghĩ… và thảo luận quanh những đề tài ấy. Mục tiêu lớn nhất là sản phẩm phải tạo nên một nền tảng trao đổi thông tin với đầy đủ chức năng căn bản nhưng không quá “geeky” để những mọi người đều dùng được dễ dàng trong khi vẫn có những chức năng nâng cao để phục vụ những mục đích riêng của từng nhóm.

Điểm khó nhất khi thiết kế MXH hóa ra không phải là làm ra bao nhiêu chức năng mà ở chỗ làm sao cân bằng được giữa việc mất thông tin và quá tải thông tin. Cân bằng thông tin là bài toán mà các MXH đều phải vật lộn để tìm ra giải pháp cho mình (ví dụ, lần thay đổi dòng tin gần đây nhất của Facebook). Triết lý xuyên suốt của Pega là phần lớn thông tin có thể trôi đi nhưng những cái quan trọng nhất, liên quan tới bạn nhất cuối cùng sẽ tìm thấy bạn.

Điểm thứ hai là giữ cho sản phẩm đơn giản cũng gian nan không kém, một chức năng làm đơn giản cho người dùng đồng nghĩa với việc bạn phải trăn trở nhiều ngày và code nhiều hơn. Đơn giản hóa không có nghĩa là nghèo nàn hóa, chức năng vẫn có nhưng chỉ xuất hiện khi bạn cần tới, giảm bớt rườm rà cho sản phẩm và bớt thời gian làm quen (learning-curve) cho người dùng.

Cuối cùng MXH Pega.vn đã hình thành như hiện nay, tuy giao diện khác xa với những gì phác thảo ban đầu nhưng may mắn những ý tưởng căn bản vẫn không thay đổi.

2. Vài điểm nổi bật

Thoạt nhìn Pega.vn có giao diện khá giống Facebook với dòng tin và một ô nhập tin tức/trạng thái ở trên cùng, nhưng sự giống nhau căn bản cũng chỉ dừng ở đó. Dưới đây là vài điểm nổi bật trong thiết kế của Pega:

• Smart Status Box: Nói chung ô trạng thái của Pega tối giản các bước bạn phải làm khi cần đưa lên tin, bài, hình ảnh… Việc duy nhất bạn phải làm là paste đường link vào ô này và nó sẽ tự nhận diện để đưa ra cách thể hiện phù hợp. Pega đủ “smart” để nhận diện hầu hết các link tới các trang chia sẻ media lớn trong và ngoài nước như YouTube, Vimeo, Clip.vn, Zing MP3/Video, NhacCuaTui, Soha Musik, Slideshare…
• Distributed Notifications: Trái với Facebook và nhiều MXH khác, các ô thông báo của Pega không nằm tập chung ở một chỗ mà rải rác trên toàn trang. Thông báo xuất hiện gắn liền với nơi xảy ra sự kiện chứ không “tập chung hóa” như kiểu Facebook. Từ bỏ hệ thông báo tập chung (centralized notifications) giải quyết được hai vấn đề: (1) phân loại được mức quan trọng của từng thông báo (thay vì cào bằng mức quan trọng hay phải lọc thông báo) và (2) giảm áp lực cho người dùng khi hệ thống phình to và có quá nhiều thông báo dồn vào một chỗ.

Smart Status Box & Distributed Notifications

• Simplified Privacy Settings:  Nếu bạn quan tâm tới việc thông tri tới ai và ai xem được những gì bạn phát biểu trên mạng thì Pega hỗ trợ vài cách kiểm soát dễ hiểu nhất như “Chỉ cho bạn bè xem” (Friends only) hay “Thảo luận riêng” (Private discussion). Nói chung, là một mạng đóng, tin tức trong Pega sẽ chỉ được “lưu hành nội bộ” và các cỗ máy tìm kiếm không chạm tới được nhưng nếu bạn thực sự quan tâm tới quyền riêng tư thì theo tôi cách hay nhất vẫn là chọn lọc cẩn thận bạn bè khi kết nối.

• Real-time Discussion: Pega là mạng hướng vào việc thảo luận nên dòng tin trong mạng luôn ở trạng thái cập nhập ngay lập tức (real-time). Khi tham gia thảo luận vào một post nào đó, bạn có thể nhìn thấy những người đang cùng tham gia. Ở mức độ nào đó, chức năng này tương tự như conference và có thể thay thế chức năng chat.

Real-time Discussion

Ngoài những điểm lớn ở trên, các chức năng hữu ích khác như Đọc Sau, PM… sẽ dành cho các bạn tự khám phá khi dùng.

3. Bạn có cần thêm một MXH nữa?

Do we need yet-another-SN?

Trong khi bạn có rất nhiều lựa chọn như Facebook, một đỉnh cao không cần bàn cãi, hay Twitter đơn giản, gọn gàng và gần đây là G+ của ông anh cả Google… thì câu hỏi là bạn cần gì thêm một MXH nữa là hiển nhiên.

Thẳng thắn mà nói thì không có nhiều lý do để bạn chuyển từ MXH này qua MXH khác nếu cái đang dùng thỏa mãn hết nhu cầu của bạn. Tuy nhiên, cũng có một vài lý do (có thể) bạn sẽ muốn dùng Pega:

1. Tìm một nền tảng giao tiếp mới: Pega chắc chắn không phải là MXH “tốt nhất” nhưng nó được thiết kế từ đầu để phục vụ cho các thảo luận nhóm. Ngay trong quá trình phát triển, team làm sản phẩm đã dùng chính Pega để thảo luận các vấn đề trong công việc và nhận thấy nó rất hữu ích (gần như thay thế được e-mail). MXH cuối cùng là một nền tảng giao tiếp và nó chỉ thành công thực sự nếu đem lại cách giao tiếp tốt hơn cho người dùng.
2. Lọc lại/làm mới các quan hệ: Dùng một MXH là một cơ hội để bạn thanh lọc các quan hệ xã-hội-mạng của mình. Nếu bạn có quá nhiều bạn bè trên mạng nào đó (và phần lớn bạn không biết là ai) và không cảm thấy thoải mái với điều đó thì nên dùng một mạng khác hơn. Theo kinh nghiệm của riêng tôi, khi dùng MXH mới thì ngoài những bạn bè quen thuộc thường lại có những quan hệ mới thú vị hơn.
3. Tìm trải nghiệm mới: Pega.vn không clone mù quáng các chức năng của các MXH khác. Dùng Pega chắc chắn bạn sẽ thấy sự khác biệt, các trải nghiệm riêng và cách khai thác riêng.

Hiện tại, để vào Pega.vn bạn cần có thư mời, nếu có bất kỳ lý do nào bạn muốn dùng Pega thì xin mail lại cho tôi tới vuhongquang@gmail.com (hay ở ngay đây).

4. Lời cảm ơn

Xin cảm ơn team phát triển sản phẩm, các bạn Nguyễn Đức Ban, Nguyễn Minh Tuấn, Đinh Quốc Cường, Lê Văn Chương, Đinh Ngọc Khương, Nguyễn Tuấn Huy và các bạn đã và đang tham gia vào dự án trong hơn một năm qua. Đây chưa bao giờ là một dự án dễ dàng và hứa hẹn sẽ tiếp tục không dễ dàng nhưng với tinh thần “innovation, non-stop” của VCCorp chúng ta đã hoàn thành và chắc chắn sẽ tiếp tục ra các phiên bản mới tốt hơn, nhanh hơn. Hôm nay, Pega.vn chính thức được ra mắt, sẽ là một ngày đặc biệt với tất cả vì sản phẩm mà các bạn đã bỏ rất nhiều ngày (và đêm) “cày cuốc” chính thức đã bước qua một giai đoạn phát triển mới. Xin cảm ơn!

Disclosure: Có một “cửa hậu” để login vào và sử dụng ngay Pega.vn mà không cần thư mới là dùng tài khoản Facebook hay Twitter và các bạn có thể kết nối với tôi trên Pega tại http://www.pega.vn/quangvh.

Có một con “quái vật” được biết dưới cái tên Facebook, sinh ra ở ngôi trường ĐH danh tiếng Harvard, dưới sự điều khiển của một cậu thanh niên có khuôn mặt hiền lành Mark Zuckerberg, đã tiến hành một cuộc xâm lăng tới toàn thế giới net trong 7 năm ròng – hơn 750 triệu người đã khuất phục và có vẻ như hiếm có công dân mạng nào chống cự được sức mạnh của nó.

Chính với Facebook, thế giới net đã bước sang một thời kỳ mới, thời kỳ của kết nối và chia sẻ. Kẻ thống trị thời kỳ này có một lợi thế mà nhà vua trước kia không thể có là biết tường tận về tiểu sử từng người, và khủng khiếp hơn, biết được họ đang suy nghĩ gì. Thời kỳ của những công dân vô danh và sắp xếp thông tin của người hùng Google bị đe dọa nghiêm trọng vì lãnh địa Facebook hoàn toàn đóng cửa trước họ.

Nhận rõ nguy cơ đe dọa sự tồn vong của mình từ kẻ mới nổi Facebook, Google đã không tiếc công sức, tiền bạc hòng đẩy lùi bóng xanh của đội quân chữ F: từ việc chiêu mộ một đội quân khác như Orkut, tạo ra cỗ máy tinh vi hơn như Wave hay dùng chiến tranh du kích với Buzz. Nhưng do thiếu sự nghiên cứu và đầu tư kỹ càng, tất cả đều bị đánh tan như sóng xô vào đá. Không chấp nhận làm kẻ bại trận, Google lại âm thầm chuẩn bị một cỗ máy chiến tranh mới, và để tỏ rõ quyết tâm, họ cũng bầu một thống chế mới (Larry Page) chỉ huy trận đánh sinh tử này.

Rút kinh nghiệm từ các trận chiến trước, Google quyết định rằng cỗ máy mới không những phải có đầy đủ “đồ chơi” giống đối thủ như chia sẻ link, ảnh, video… mà còn được trang bị vũ khí tối tân hơn có tên như Hangout (video chat với nhiều người cùng lúc). Nó cũng tìm cách giúp người dùng “chia để trị” các mối quan hệ vốn phức tạp trong thế giới mạng bằng cách nhóm những người mà bạn cần chia sẻ vào các vòng tròn định trước (hay tự tạo). Google cũng hiểu rằng họ sẽ không có cơ hội nào nếu đối địch với kẻ thù bằng cách bắt chước mà phải tạo ra một thứ đối nghịch với nó, khắc chế được nó. Vậy nếu Facebook là một mạng đóng với các mối quan hệ bạn bè đối xứng thì mạng xã hội của Google sẽ (phải) là mạng mở với các quan hệ bất đối xứng. Google Plus (Google+) chính là cỗ máy mà chúng ta vừa nói tới, và chỉ nhìn cái tên bạn cũng có thể hiểu là Google đã coi MXH này là Google phiên bản tiếp theo, hy vọng nó sẽ kế thừa con đường thành công của cỗ máy tìm kiếm, trở thành sản phẩm cốt lõi của họ trong thời kỳ mới.

Người hùng Perceus lấy đầu quái vật Medusa

Vậy liệu Google+ có thể truất quyền thống trị của Facebook, tạo nên một cuộc lật đổ vĩ đại hay nó sẽ chỉ có thể chia đôi (hoặc ba) thiên hạ, hùng cứ một phương? Tệ hơn, có khi nào cuối cùng nó sẽ thất bại như mọi cố gắng trước kia của Google trong cuộc cạnh tranh MXH?

Mở tốt hay Đóng tốt?

Open vs Closed

Mạng xã hội mở không phải là phát kiến mới của Google+ mà Twitter, mạng chia sẻ thông tin 140 chữ lừng danh, mới là người tiên phong. Mô hình theo đuôi (follow) của Twitter tỏ ra hết sức hiệu quả với những người có nhu cầu truyền tin tới đại chúng. Nếu bạn theo đuôi ai, không nhất thiết phải được sự phê chuẩn của người ấy, mặc nhiên bạn sẽ xem được những gì người ấy chia sẻ và ngược lại. Bạn có thể có hàng triệu người khác theo đuôi và như thế mỗi khi bạn phát biểu điều gì thì hàng triệu người sẽ thấy được thông điệp của bạn. Trong những biến cố lớn, tốc độ phổ cập và lan truyền tin tức của Twitter tỏ ra vượt trội so với các cách truyền thông cổ điển. Điểm khác biệt lớn nhất của Twitter với Facebook, bỏ qua việc nó chỉ cho phép truyền đi 140 ký tự, là ở mối quan hệ giữa các thành viên trong mạng. Trong khi bạn bè ở Facebook luôn là hai chiều thì trong Twitter thậm chí không có khái niệm này một cách rõ ràng (mặc dù nếu bạn theo đuôi ai và được theo đuôi lại thì có thể coi là “bạn” đầy đủ), điều này gây ra vô số hiểu lầm và thiếu tự nhiên đến mức tạo thành rào cản cho những người mới tham gia.

Google+ cũng theo mô hình truyền tin kiểu Twitter nhưng họ làm cho tiến trình theo đuôi diễn ra một cách tự nhiên hơn bằng cách cho “đặt vòng” (circle) những người bạn muốn theo dõi thành từng nhóm. Tuy bản chất vẫn là theo đuôi nhưng người dùng dường như có cảm giác làm chủ được việc truyền thông của mình và dễ hiểu hơn. Có một điểm khác biệt là Google+ mở rộng việc truyền tin hơn Twitter bằng cách dồn các thông điệp của những người “đặt vòng” bạn nhưng bạn không “đặt vòng” họ vào một chỗ (Incoming).

Dùng một MXH mở luôn cho cảm giác rất tốt lúc ban đầu, luồng thông tin dường như bất tận tìm đến bạn, những khuôn mặt mới, những bình luận mới cứ tuôn trào vào dòng tin của bạn. Nếu bạn là người trong giới công nghệ bạn sẽ khó bỏ qua những nhân vật tên tuổi hay blogger nổi tiếng như Larry Page, Matt Cutts, Robert Scoble, hay MG Siegler và dòng tin của bạn sẽ nhanh chóng tràn đầy những thông tin và bình luận của hàng ngàn người khác, không may, phần lớn những thông tin này là thú vị và bạn khó bỏ qua. Sau khi đặt vòng cho khoảng 100 người bạn sẽ bị choáng ngợp với dòng tin của mình và sẽ cảm thấy nản chí để tiếp tục theo dõi nó một cách nghiêm túc (ở Twitter thì điều này sẽ xảy ra khi bạn theo đuôi tầm 300 người). Quá tải thông tin là căn bệnh kinh niên của các MXH và dường như trong Google+ nó đang được khuyếch đại lên vài lần nữa.

Ở mặt bên kia, lịch sử của Facebook gắn liền với việc chiến đấu chống quá tải thông tin và spam. Mark Zuckerberg đã gây thù chuốc oán với vô số người, từ các blogger/ các marketer muốn bài viết/quảng cáo của họ lan truyền thật nhanh trên mạng, tới các nhà phát triển muốn mỗi khi game thủ mua một con bò hay trồng khoai tây trong FarmVille thì việc này phải được đưa lên dòng tin của hàng trăm bạn bè của họ, vì đã mạnh tay loại bỏ hết các thông tin không quan trọng và giữ gìn bản sắc cho MXH của mình. Sẽ không ngạc nhiên khi các blogger, marketer hay các developer đổ ào sang Google+ và tung hô nền tự do mới cho MXH, nhưng nếu Google+ không kiềm chế được những người này họ sẽ phải trả giá rất đắt bằng kinh nghiệm (xấu) của người dùng.

Liệu Google+ sẽ thành công?

Khi bài này đang được viết, theo Paul Allen, ước chừng có khoảng hơn 7 triệu người đã tham gia Google+ và đang tiến tới con số 10 triệu trong nay mai. Đây là một tốc độ mà có lẽ chính Google cũng hơi bất ngờ, một khởi đầu thuận lợi cho một tính toán đúng đắn: bằng việc đơn giản hóa kết nối và truyền tin, hứa hẹn đảm bảo tính riêng tư, Google+ đang thu hút người dùng nhanh hơn bất kỳ MXH nào trước đây.

Việc người dùng đổ sang Google+ cũng báo hiệu sự bão hòa về kinh nghiệm sử dụng Facebook sau nhiều năm và người dùng đang cần một không gian mới để lọc lại các quan hệ của mình. Mặt khác, thương hiệu Google và việc được lòng giới truyền thông (Google+ dù mới chỉ ra mắt được một tuần đã là nguồn traffic lớn cho báo chí, blog) sẽ giúp MXH này phát triển nhanh chóng về số lượng người dùng. Tuy nhiên việc Google+ sẽ thành công ở mức nào là câu hỏi lớn, sau đây là vài kịch bản có thể xảy ra:

1. G+ sẽ thành mạng số 1 về người dùng, thay thế hoàn toàn Facebook trong 5 năm tới
2. G+ sẽ có (vài) trăm triệu người dùng, tồn tại song song với Facebook, thay thế chỗ của Twitter
3. G+ sẽ bốc lên nhanh rồi cũng nhanh chóng bị bỏ hoang

Nhìn lại những mạng đã từng nổi lên và đã chìm dần vào quên lãng như Friendster hay MySpace, có thể nói rằng thu hút người dùng chỉ là bước đầu tiên trong việc đảm bảo sự phát triển thành công của một MXH. Chất lượng của một mạng chỉ có thể bộc lộ sau một thời gian sử dụng nhất định. Google+ được định hướng như một nền tảng truyền thông hơn là mô phỏng các quan hệ xã hội thực (kiểu Facebook) nên việc đem tới những thông tin có giá trị cho người dùng, lọc spam là quan trọng nhất. Các vòng bạn bè có thể làm một phần công việc này, nhưng phó mặc cho người dùng quản lý dòng thông tin sẽ là sai lầm lớn (vì bản chất người dùng là lười biếng).

Kịch bản thứ nhất, theo tôi, sẽ rất khó xảy ra vì hai mạng đi theo hai định hướng khác nhau trong khi nền tảng của Facebook, cùng hệ sinh thái quanh nó, đã trưởng thành đến mức gần như không thể bị phủ định bằng một sản phẩm cùng kiểu được.

Vượt qua Twitter, trở thành mạng truyền thông quan trọng thứ 2, dường như là câu chuyện trong tầm tay của Google+. Tuy nhiên, chính những hạn chế của Twitter lại là điểm mạnh của mạng này, các ứng dụng sử dụng API của Twitter có mặt trên hầu hết các thiết bị di động khiến cho Twitter đang trở thành nền tảng truyền thông mạng dễ dùng nhất hiện nay. Dù Google đang sở hữu HĐH mobile Android và trình duyệt Chrome, Google+ cũng cần nhiều thời gian để bắt kịp Twitter về mặt phổ biến, và sẽ khó bắt kịp về mặt đơn giản dễ dùng.

Kịch bản thứ ba không phải là không thể xảy ra, sự phức tạp của các vòng tròn trong G+ có thể làm nức lòng những người thích khám phá các công nghệ, sản phẩm mới nhưng sẽ là ác mộng cho những “người thường”. Quan hệ bất đối xứng không phải là món các chị em ưa chuộng và khi làn sóng của dân geek qua đi thì những sản phẩm làm cho họ sẽ lâm cảnh “giá lạnh” ngay.

Không ai, kể cả Google, làm ra một sản phẩm Internet mà có thể đảm bảo nó sẽ thành công 100%. Thành công nhiều khi tới rất bất ngờ từ những yếu tố mà ban đầu bạn không nghĩ tới và thất bại đôi khi cũng thế. Tuy nhiên, xác suất thành công sẽ cao hơn nếu bạn nắm bắt kịp thời những chuyển biến từ người dùng, không ngại thay đổi, không ngại làm phật lòng một bộ phận to mồm nào đó để đảm bảo giá trị cốt lõi của sản phẩm. Dù Google đã hơn một lần thất bại khi làm MXH, tôi vẫn hy vọng họ thành công trong lần này, tuy nhiên, điều đó sẽ phụ thuộc vào khả năng thay đổi và thích ứng của chính họ.

Tôi vẫn nhớ những chiếc điện thoại Nokia đầu tiên mình đã dùng: tin cậy, chắc chắn và tiện lợi. Điều thú vị nhất là nó được thiết kế rất tốt, rất ít khi mất sóng và khi sử dụng thành thạo bạn hoàn toàn có thể vừa nhắn tin vừa lái xe máy trên các con đường đông đúc (nhưng việc có thể không có nghĩa là việc nên làm). Mọi chuyện khi ấy rất thuận lợi với Nokia, họ có thị áp đảo trên toàn cầu, uy tín của nhà sản xuất ĐTDĐ số một cả về phần cứng lẫn phần mềm. Vâng, cùng thời gian đó, ở nước Mỹ, người ta vẫn dùng những chiếc ĐTDĐ lạc hậu vài thế hệ so với châu Âu và Nokia thậm chí không thèm cố gắng đặt chân vào thị trường này bằng cách thỏa hiệp với các Telco “rắn mặt” ở đó.

Năm 2007, đột ngột có một siêu phẩm ra đời, không phải từ nước Nhật — quê hương của những chiếc điện thoại “khủng” có thể làm-đủ-mọi-thứ — mà lại từ chính vùng trũng của thế giới di động, nước Mỹ: đó chính là chiếc iPhone huyền thoại. Nhưng lúc đó không ai nhìn thấy sự đe dọa đáng kể nào từ chiếc điện thoại xinh xắn này, bất quá nó cũng chỉ là món đồ thời trang đắt tiền cho dân sính hàng công nghệ. Thế giới không hề biết ẩn sau thiết bị nhỏ nhắn ấy là cả một “âm mưu hiểm độc” của Apple: xây dựng một ecosystem, định nghĩa lại khái niệm smartphone.

Nhờ sự nhạy bén (và có thể một chút may mắn), Google, lại là người phản ứng nhanh nhất trước sự đe dọa của hệ sinh thái quanh thiết bị di động này. Năm 2008, họ cùng 14 công ty khác công bố việc phát triển hệ điều hành Android mở và miễn phí, ai cũng biết rằng đó là câu trả lời cho hệ sinh thái bắt đầu hình thành của Apple qua việc ra đời App Store cùng năm ấy. Tròn hai năm sau đó, vào tháng 6 năm 2010, App Store đã có 225.000 ứng dụng và hơn 5 tỷ lượt tải về, lúc này mọi smartphone không chỉ được đánh giá qua những phần mềm cài sẵn trong đó mà còn qua số ứng dụng người dùng có thể cài vào đó. Dù không nổi tiếng bằng, đối thủ của App Store trên nền tảng Android là App Market cũng đạt con số 200.000 ứng dụng vào cuối năm 2010; đây cũng là năm số ĐTDĐ chạy HĐH Android bùng nổ, trở thành nền tảng phổ biến nhất cho smartphone.

Nokia bắt đầu tìm cách đối đầu với những thế lực mới nổi lên bằng cách mua lại HĐH Symbian vào cuối năm 2008 và phát triển các phiên bản riêng cho các dòng smartphone của họ như Nokia 5800 hay N8 gần đây… Họ cũng muốn xây dựng một hệ sinh thái riêng bằng việc cho ra đời Ovi Store vào tháng 5 năm 2009 (tuy nhiên, Ovi Store không dành riêng cho dòng smartphone của Nokia mà có cả ringtone, theme… cho các dòng điện thoại “cổ” khác như Series 40, S60). Và như các bạn đã biết, các nỗ lực này đều thất bại với việc thị phần phân khúc điện thoại cao cấp và trung cấp của Nokia ngày càng thu hẹp nhanh chóng. Trong bức memo nói trên, CEO Stephen Elop đã gọi nền tảng mà Nokia theo đuổi là “nền tảng đang cháy rụi” (burning platform) và so sánh nó với giàn khoan dầu đang sụp đổ. Symbian thực sự đã quá giá cỗi để kéo dài sự sinh tồn còn HĐH MeeGo, một cố gắng khác cùng Intel, thì là dấu hỏi lớn về khả năng tạo ra hệ sinh thái quanh nó.

Nokia đang đứng ở ngã ba đường: hoặc dùng Android, một hệ sinh thái đã hình thành đầy đủ và đối mặt với một rừng các đối thủ như Motorola, HTC, Samsung, LG, Sony Ericsson… hay đi theo Microsoft, một gã khổng lồ chậm chân khác, với Windows Phone 7 (FYI, Nokia cuối cùng đã chọn Microsoft làm đối tác chiến lược). Tuy nhiên bài này không dành cho việc phân tích thất bại của Nokia (theo tôi gốc rễ là ở khả năng tự đổi mới và sáng tạo của công ty này) mà nói về các hệ sinh thái xung quanh các nền tảng phần mềm.

Nếu máy tính của bạn đang chạy Windows thì đó chính là một trong những hệ sinh thái lớn nhất, thành công nhất trong lịch sử công nghệ thông tin. Vô số phần mềm và phần cứng đã hưởng lợi quanh sự lớn mạnh của Windows và Microsoft, công ty sở hữu hệ sinh thái này, đã trở thành công ty phần mềm lớn nhất thế giới.

Blog này có được cũng nhờ một hệ sinh thái khác: WordPress. Hàng ngàn plugin và vô số các theme được phát triển/thiết kế cho hệ sinh thái WordPress tạo nên một nền tảng blogging tuyệt vời, uyển chuyển đồng thời tạo cơ hội kiếm tiền cho rất nhiều lập trình viên, designer.

Cũng không thể không nhắc tới hệ sinh thái quanh Facebook, mạng xã hội có hơn 500 triệu người dùng. Bằng việc cho phép tạo ra các ứng dụng, game, FanPage… gắn vào nền tảng của mình, Facebook đã trở thành một nền tảng truyền thông, giải trí và cả kinh doanh cực kỳ quan trọng trong xã hội ngày nay.

Lịch sử cho thấy nếu bạn ra một phần mềm hay dịch vụ web đơn lẻ dù nó có xuất sắc tới đâu thì bạn cũng luôn phải đối mặt với một sự nguy hiểm to lớn là ngày mai có thể bạn sẽ bị qua mặt bởi một đối thủ làm tốt hơn bạn về sản phẩm hay về giá thành. Chỉ có những hệ thống có hệ sinh thái phát triển quanh nó là có khả năng tồn tại cao vì nó sẽ chỉ bị đe dọa bởi một hệ sinh thái khác tốt hơn hẳn và ngay trong trường hợp đó việc chuyển đổi từ hệ sinh thái này qua hệ khác cũng vô cùng đắt giá với người dùng.

Hệ sinh thái làm cho sản phẩm của bạn có thể đáp ứng với vô số tình huống sử dụng trên thực tế trong khi bạn không phải phân tán nguồn lực để làm những chức năng râu ria. Nó làm tăng giá trị của sản phẩm bạn không phải theo cấp số cộng mà theo cấp số nhân. Nó giúp bạn gia tăng khoảng cách với các đối thủ, buộc các đối thủ phải theo cuộc chơi mà bạn là người viết luật và loại bỏ những nỗ lực quấy rối (disrupt) đơn lẻ.

Tóm lại, một khi bạn có thể biến sản phẩm của mình thành một nền tảng và xây dựng thành công hệ sinh thái cho nó, bạn sẽ có vị trí thuận lợi để tiến tới thống trị thị trường hay chí ít cũng làm cho các đối thủ hùng mạnh mất ăn, mất ngủ. Twitter thành công vì họ chú trọng việc phát triển hệ sinh thái quanh hệ thống tin tức 140 ký tự của mình ngay từ lúc khởi phát.  Ngày nay, bạn có thể dùng Twitter từ gần như bất kỳ thiết bị có kết nối Internet nào và đây là một đảm bảo vững chắc cho sự tồn tại của dịch vụ này. Firefox, từ một dự án tưởng như đã chết, đã trở thành mối đe dọa lớn cho trình duyệt từng chiếm ưu thế tuyệt đối về thị phần là Internet Explorer phần lớn nhờ hệ thống  add-on của nó.

Tuy nhiên, xây dựng một sản phẩm thì là việc tương đối dễ, xây dựng một hệ sinh thái là việc khó khăn hơn nhiều. Theo tôi, để chuẩn bị cho một hệ sinh thái chúng ta cần:

1. Suy nghĩ về nó từ sớm, tốt nhất là ngay khi hình thành ý tưởng về sản phẩm của mình.
2. Làm API hay cơ chế plugin cho sản phẩm/dịch vụ của mình càng sớm càng tốt. Không nên làm API để cho có, nó phải thực sự dễ nắm bắt, đầy đủ nhưng không chồng chéo, dư thừa. Bản thân mình phải tham gia phát triển các dịch vụ bổ sung để thấy được các vấn đề từ API/cơ chế plugin của chính mình.
3. Có cơ chế khuyến khích các LTV tham gia vào hệ sinh thái của mình (đây là phần khó nhất và quan trọng nhất)
4. Đảm bảo hệ thống không bị “chết” (quá tải, chậm chạp) vì chính hệ sinh thái của mình

Xây dựng hệ sinh thái thành công cũng chính là một cách xây dựng để trường tồn. Tại Việt Nam, Zing Me là dịch vụ chú trọng nhiều tới việc phát triển hệ sinh thái cho mình từ ban đầu và đã thu được một số thành quả. LinkHay cũng ra một bộ API khá hoàn chỉnh để hướng tới việc đưa LinkHay tới mọi thiết bị. Có thể việc xây dựng các hệ sinh thái quanh sản phẩm của các công ty Việt Nam không thuận lợi như các dịch vụ danh tiếng trên thế giới nhưng tôi tin đó là con đường đúng đắn, phù hợp với xu hướng chung và là sự đảm bảo sự tồn tại của chính mình trước các thế lực mới trong và ngoài nước.

Trong thời gian vài tháng qua, có lẽ việc tôi cảm thấy hài lòng nhất là… đã đọc một cuốn tiểu thuyết có tên “Suối Nguồn” (The Fountainhead) của Ayn Rand. Điều hay nhất là tôi đã không có duyên đọc nó 10 hay 20 năm trước, khi mà nhận thức chưa thể đầy đủ để hiểu hết các tư tưởng của cuốn truyện này.

Suối Nguồn không phải là cuốn sách văn học kinh điển, thậm chí nếu chỉ xét về giá trị văn học thì nó là một tiểu thuyết khá bình thường, nhưng việc nó được tái bản vài chục lần và hơn 5 triệu bản đã được bán ra cho thấy đây là một tác phẩm khác thường. Giá trị của Suối Nguồn nằm ở tư tưởng mà cuốn sách này truyền tải. Người ta thường nhìn nó ở khía cạnh ca ngợi chủ nghĩa cá nhân, đối lập với chủ nghĩa tập thể — một cách nhìn đầy màu sắc chính trị — nhưng riêng với tôi, nó viết về: Thuyết sáng tạo cá nhân.

Bối cảnh của cuốn tiểu thuyết này là việc tranh đua giữa hai trường phái kiến trúc Cổ Điển và Hiện Đại. Những người bám theo chủ nghĩa Cổ Điển có xu hướng sao chép những cái đã có hàng ngàn năm của kiến trúc Hy Lạp, La Mã và luôn coi đó là chuẩn mực bất chấp công năng sử dụng của nó là gì. Vì đã có những khuôn vàng thước ngọc như vậy, họ rất ít phải sáng tạo và như mọi khi, số này luôn đông đảo, to mồm. Đối lập với họ là những kiến trúc sư được sinh ra trong sự đòi hỏi của thời đại (lưu ý cuốn sách này được viết năm 1943), họ phải đổi mới hoàn toàn cách suy nghĩ về kiến trúc, phải tạo ra một nền kiến trúc vị nhân sinh.

Tiêu biểu cho trường phái kiến trúc Hiện Đại là  Howard Roark, sinh viên bị đuổi học vì không bao giờ chịu thỏa hiệp vời những trò “hoa, lá, cành” vô nghĩa của chủ nghĩa Cổ Điển. Với anh, mỗi công trình phải là một sự sáng tạo mới, phải phù hợp với công năng của nó, tối ưu với người dùng.

Sáng tạo luôn là một hành trình khó khăn và đau đớn. Tác giả đã lấy hình tượng của thần Promethues, vị thần đem lửa xuống cho con người và đã phải chịu nhiều cực hình của các bậc “bề trên”, như hình tượng của nhà sáng tạo. Tương tự, Howard Roark cũng phải chịu vô số gièm pha, chống đối, xa lánh, súc xiểm khi không chịu thỏa hiệp với những kẻ tự coi mình là tinh hoa của giới kiến trúc đương thời. Nhưng là một nhà sáng tạo, anh phải đi một mình, không một phút, một giây nghi ngờ về mục đích của mình để tạo ra những tuyệt phẩm mà chỉ có anh, duy nhất có anh, làm được.

Tác giả chỉ ra rằng, sáng tạo là việc làm của một cá nhân, không bao giờ có khái niệm sáng tạo tập thể, đơn giản vì điều đó đi ngược với bản chất của việc sáng tạo. Sáng tạo là cái tạo nên những bước nhảy của văn minh nhân loại và đây là việc của một số ít người có khả năng, số còn lại chỉ là những người “dùng lại” sáng tạo (second-handers).

Bổ Đề Cơ Bản

Có thể tôi sẽ chẳng bao giờ viết bài này nếu không có ngày hôm qua 19/08/2010, một ngày đẹp trong lịch sử Việt Nam, khi Giáo sư Ngô Bảo Châu bước lên bục vinh quang nhận giải Nobel Toán Học – Fields.

Đã có nhiều bài viết về đề tài mà GS Châu đã chứng minh: Bổ Đề Cơ Bản (fundamental lemma) nhưng với phần lớn nhân loại đó là một hộp đen. Chúng ta chỉ biết rằng công trình của anh là một bước tiến lớn trong Toán Học, một lý thuyết có thể chứng minh tính đúng đắn cho nhiều lý thuyết khác và là cầu nối giữa Toán học với các môn khoa học khác. Công trình của anh là một bước tiến mới của nhân loại và tạp chí Time, vốn chẳng mấy khi ưu ái với các môn thuần túy lý thuyết như Toán, đã công nhận đó là một trong những công trình khoa học tiêu biểu trong năm 2009.

Nhiều người tin rằng sở dĩ GS Châu thành công là nhờ công lao của rất nhiều vị tiền bối đã tạo điều kiện, vun đắp, dạy dỗ anh. Vâng, không ai phủ nhận điều đó, không thể có chuyện sáng tạo đến từ chỗ hư không, không thể có chuyện GS Châu sinh ra đã biết cách giải quyết được bổ đề này, nhưng thành quả này dứt khoát là sáng tạo của riêng anh, Ngô Bảo Châu, không phải của bất kỳ ai khác, không phải của bất kỳ tập thể nào.

Bổ Đề Cơ Bản đã được đưa ra từ hơn 30 năm trước và chính người đề xướng ra, GS Langlands, đã từ bỏ nỗ lực chứng minh nó. Nhiều cái đầu kiệt xuất trong giới Toán học đã thất bại trong nỗ lực chứng minh bổ đề này trong trường hợp tổng quát. Và nếu sáng tạo có thể là công việc của tập thể thì người ta chỉ việc nhốt 30 nhà toán học hàng đầu vào một chỗ để chứng minh bổ đề này trong 1 năm thay vì chờ đợi lâu như vậy. Về căn bản, người ta không thể bắt 10 họa sĩ tài hoa để cùng tạo ra một tác phẩm sánh ngang những bức họa của Michelangelo hay bắt 10 nhà văn cùng viết một tác phẩm ngang tầm “Chiến Tranh và Hòa Bình” được. Nếu một công trình sáng tạo được đề tên nhiều người thì chắc chắn mỗi phần riêng lẻ trong đó là sáng tạo của từng thành viên trong nhóm đó.  Lao động có thể là tập thể, nhưng sáng tạo vĩnh viễn là phạm trù cá nhân.

Các bạn có thể có ý kiến khác, nhưng tôi tin rằng một quốc gia chỉ có thể hùng cường khi cổ vũ cho lao động tập thể nhưng tôn vinh sáng tạo của những cá nhân. Xin cảm ơn GS Châu, anh đã và sẽ đem lại cảm hứng sáng tạo cho nhiều người, nhiều thế hệ Việt Nam. Thành công của anh đặt ra một thước đo mới, cao hơn nhiều những suy nghĩ lấy lợi ích trước mắt làm cơ sở.

Sáng Tạo hay Sao Chép?

Trong giới làm Internet luôn có hai lựa chọn: Sáng tạo ra sản phẩm mới hoặc sao chép những nguyên mẫu đã thành công. Người Trung Quốc luôn chọn con đường thứ hai, họ clone mọi thứ, lạnh lùng, nhanh chóng, không cảm thấy day dứt dù chỉ một thoáng. Từ Facebook, Twitter tới Groupon (người ta đếm được hơn 200 Groupon clones ở TQ) được sao chép một phần hoặc toàn bộ, thậm chí đến mức chi tiết từng chức năng hay giao diện.

Ở đấy sẽ không có chỗ cho các nhà sáng tạo, mọi thành quả của người khác nghiễm nhiên được sử dụng. Với mô hình tương tự trong nhiều ngành khác, TQ đã trở thành “công xưởng của thế giới”, có nền kinh tế lớn thứ nhì thế giới. Nhưng điều đáng buồn là dù là một cường quốc, thế giới chưa bao giờ đánh giá cao những đóng góp của TQ cho sự phát triển của nhân loại vì có quá ít thành quả của sự sáng tạo đến từ đất nước này (đặc biệt trong thời hiện đại). Sự thật là, không có giải Nobel và giải Fields nào từng được trao cho công dân mang quốc tịch thuần TQ (Nói thêm, có một số người gốc Hoa đọat giải Nobel và Fields nhưng đó đều không phải là sản phẩm của nền khoa học Trung Quốc, xin đọc thêm ở đây và ở đây).

Chọn lựa con đường sáng tạo luôn là lựa chọn con đường khó khăn cho mỗi công ty, mỗi cá nhân vì phía trước bạn là một biển những điều chưa biết. Bạn chỉ có thể linh cảm được những điều bạn làm là đúng nhưng sẽ không ai chứng minh giúp bạn, thậm chí có thể không ai hiểu bạn đang làm gì. Nhưng sáng tạo là cách duy nhất đem lại giá trị thực sự cho cá nhân bạn, công ty bạn, tổ quốc bạn và cho toàn nhân loại.

Chắc là do duyên phận. Cũng là duyên phận nên tôi đã từ bỏ kinh doanh để làm ngành công nghệ cách đây 6 năm. Cũng là do duyên phận nên tôi có cảm hứng ngay khi những tech blogger viết về các startup trong trào lưu web 2.0 những năm 2005 – 2006 và bắt đầu viết lách, nghiên cứu về những gì liên quan tới thế giới web. Cũng là do duyên phận nên tôi đã gặp anh @TanNg vào một buổi sáng Chủ Nhật trước Tết vừa rồi, tất cả bắt đầu từ đấy.

Không có quyết định lớn nào được đưa ra dễ dàng nhưng nếu bạn luôn hướng tới phía trước thì bạn phải chấp nhận ra những quyết định khó khăn. Với tôi, niềm đam mê web đã dẫn dắt tôi tới điểm dừng chân tiếp theo: VCC (Vietnam Communication Corporation)

Vài Nét Về VCC

Có nhiều đồn đãi về VCC (và không phải lời đồn nào cũng hay, cũng tốt) nhưng như mọi lời đồn, chúng thường chỉ nói được một nửa sự thật. Nhìn chung, VCC là một trong những công ty làm Internet lớn nhất Việt Nam với hơn 300 nhân viên và văn phòng đặt tại hai tầng lầu trên cùng của Vincom Tower 1, Hà Nội.

Có thể nói đây là công ty có sức làm việc rất khỏe nhìn vào từ số lượng sản phẩm (gần 30). Phần nổi bật nhất là các trang nội dung như Dân Trí, CafeF, Kênh 14, I-Pro, GameK, AutoPro… VCC có những website có hàm lượng công nghệ cao như Baamboo hay Sàn Nhạc, có mảng TMĐT khá mạnh gồm Én Bạc, Rồng Bay, Mua Rẻ và tất nhiên không thể không kể đến LinkHay, website lãnh ấn tiên phong trong mảng Social Media.

Để có số lượng sản phẩm “khủng” như vậy, VCC đã xây dựng cho mình một văn hóa công ty khá đặc biệt được gọi là “distributed innovation” (sáng tạo phân tán). Các bộ phận trong VCC làm việc tương đối độc lập với nhau để tạo ra sản phẩm của riêng mình. Sản phẩm đó sống (hay chết) tùy thuộc vào việc người dùng có chấp nhận hay không và những người làm còn đam mê với nó để tiếp tục phát triển hay không.

Kiểu văn hóa này hạn chế việc áp đặt chủ quan từ trên xuống theo kiểu tôi (nhà lãnh đạo) có một vision lớn và mọi người phải làm theo bất chấp hiện thực khách quan. Vision là của bạn, niềm đam mê là của bạn, bạn phải thuyết phục các bộ phận khác cũng như người dùng về ý tưởng và khả năng thực hiện của mình.

Chính từ kiểu văn hóa này nên VCC là một công ty ít có những kế hoạch mang tính phô trương hơn là thực sự vì lợi ích người dùng (mặt khác VCC lại rất cởi mở khi bàn về các sản phẩm mình đang làm). Nếu bạn hỏi bất kỳ ai trong VCC rằng “Kế hoạch năm nay hay năm tới của công ty là gì?” thì có lẽ câu trả lời là: “Chúng tôi không có kế họach nào cả, chúng tôi chỉ có vài mục tiêu muốn đạt được.” Có thể hiểu rằng: công ty đặt ra các mục tiêu và cách đạt tới các mục tiêu ấy sẽ được xây dựng khi bắt tay vào việc. Thoạt nghe bạn có thể thấy kỳ lạ, nhưng nhìn vào những gì VCC làm được, tôi cho rằng tới giờ nó vẫn rất hiệu quả.

Quan sát các công ty làm Internet của Việt Nam, điều tôi rút ra là không phải tiền bạc hay khả năng PR đem lại thành công cho họ mà chỉ có sự lao động cật lực và sức sáng tạo không ngừng mới tạo nên giá trị lâu bền.

Công Việc Của Tôi Tại VCC

Trở lại với công việc. Công việc hàng ngày của tôi sẽ ở tại VP đại diện phía Nam của VCC. Mặt khác tôi cũng sẽ tham gia vào việc phát triển và đổi mới sản phẩm của công ty.

Tôi đã có một số trao đổi với ban giám đốc của VCC, và mặc dù có những sự khác biệt nhất định về quan điểm, điều mọi người đều mong muốn là các sản phẩm của VCC cần có sự tiến bộ hơn về chất. VCC hiện nắm giữ khá nhiều công nghệ nền tốt (mass scaling, mass storage, search technology…) và việc tận dụng các thế mạnh này trong việc đổi mới sản phẩm cũng như đóng góp cho cộng đồng phát triển đang là một nhiệm vụ lớn.

Trong bài viết về FPT, tôi cũng đặt ra những vấn đề cho FPT và các công ty công nghệ nói chung về việc thể hiện giá trị của mình. Một công ty công nghệ không thể thay đổi hình ảnh của mình đơn giản bằng việc đổi mẫu logo, tự ca ngợi hay dùng truyền thông để PR cho mình. Bạn có thể sẽ cần những cái đó để mài sắc hình ảnh của mình nhưng từ cốt lõi bạn phải thể hiện sự khác biệt của mình trong chiến lược, trong từng sản phẩm, từng chức năng, thậm chí trong từng pixel trên trang web của mình.

Những công ty Internet được đánh giá cao nhất là những công ty sẵn sàng đối đầu trong những cuộc chiến lớn về công nghệ, về sáng tạo để giải quyết những bài toán lớn trên mặt trận này.

Trong buổi kick-off (hội nghị bàn về phương hướng của công ty) gần đây tôi có dịp tham gia, nhìn 300 con người trẻ trung, đầy sức sống, tôi tin rằng tài sản của VCC lớn hơn những cái bạn đang nhìn thấy hay đang được định giá trên giấy tờ. Nếu tất cả mọi người đồng lòng nhìn về một hướng thì khó có trở lực nào ngăn cản họ cất cánh.

Hành trình còn dài nhưng tôi đã lên thuyền cùng các bạn, chia sẻ cùng một giấc mơ và niềm tin với các bạn.

Good morning, VCCorp!

P=Priority.

P0=mandatory/must have skills and/or 3 years of experience. P3=some knowledge and/or 1 year of experience.

Flash Developer

P0 Flash/Flex, Action Script, Cairngorm (framework),
P0 HTML/CSS/JavaScript
P1 Python, Django (framework) (PHP is okay)
P2 Java
P2 REST &JSON (communication with web services)

System Administrator

- Responsible for deploying, monitoring, and administrating our server software components.
P0 Linux (CentOS, Ubuntu Server)
P0 Shell script (programing language) (bash, sh) & UNIX commands (grep, find sed….)
P0 Linux Software Installation (from sources)
P0 Apache & SSL (certificate)
P1 Database PostgreSQL (MySQL accepted), administration, configuration, replication
P1 Monitoring tools (such as nagios, ganglia, etc.)
P1 Source Control Versioning (Subversion, or Git)
P1 Deployment tool (Cruise Control, Capistrano)
P2 Amazon Services such as Elastic Cloud Computing (EC2) and Simple Service Storage (S3).

3 years of experience as a System Administrator. P0=3 years P1=1 year

Mobile Developer:

Mandatory knowledge:

P0 C, Java, and basic SQL
P0 HTML/CSS/JavaScript/AJAX
P0 Version control system (e.g., Subversion)
P0 English understanding

Appreciated knowledge:

- Android SDK, or at least J2ME SDK
- Objective-C language
- SQLite database
- English communication

The mobile developer could be someone who do not have a lot of experience and recently graduated from university.

Pay will be competitive with a great bonus plan. Lots of potential to grow and develop your career. We are a fun dynamic team.

Please don’t hesitate to contact me at  le.thaonguyen.vn@gmail.com if you have any questions. Candidate must be able to reasonably communicate in English.

Chúc các bạn thành công!

Nếu bạn hỏi tôi sản phẩm nào của Google mang tính đột phá nhất sau Google Search thì tôi sẽ không ngần ngại trả lời rằng, đó là… GMail. Tất nhiên, Google không tạo nên một e-mail protocol mới mà chỉ làm một cuộc cách mạng “nho nhỏ” về khái niệm inbox mà mọi người từng tưởng rằng Outlook là tiêu chuẩn vĩnh viễn.

GMail cho thấy trình độ kỹ thuật (cao) của Google trong lĩnh vực web: một sản phẩm thuần Ajax, cực kỳ nhanh và dễ sử dụng. Giống như iPhone trong những ngày đầu tiên, nó làm cho các sản phẩm cùng loại bỗng trở nên lạc hậu, xấu xí. Nó đặt ra những tiêu chuẩn mà các đối thủ phải mất nhiều năm mới bắt kịp. Có thể bạn không đồng ý với nhận định của tôi, nhưng hơn 170 triệu tài khoản GMail có lẽ là những minh chứng thuyết phục nhất.

Google đã có nhiều thử nghiệm với GMail như đưa chat và các tính năng  nhỏ  vào tài khoản mail của người dùng nhưng Buzz là cái làm tốn nhiều giấy mực của giới truyền thông nhất trong những ngày gần đây vì nó là cả một mạng xã hội.

Có thể nói Google Buzz là sự kết hợp của Twitter và Facebook, tận dụng các quan hệ sẵn có trong hộp mail của người dùng để tạo các mối liên kết. Bỏ qua các chuyện om xòm về bảo mật thông tin cá nhân mà Google đã hơi quá tay để lộ khi tạo các mối quan hệ “mặc định” lúc ra mắt sản phẩm, nhìn chung người dùng cảm thấy khá hài lòng vì tự nhiên có một mạng xã hội mà (gần như) không-phải-làm-gì-cả.

Được hưởng lợi từ các tài khoản có sẵn (có phần giống như Zing Me), sẽ không có gì ngạc nhiên nếu số người dùng Buzz tăng lên nhanh chóng và có thể vượt Twitter trong một ngày không xa. Nhiều người tin rằng với Buzz, Google sẽ thay đổi cuộc chơi mạng xã hội và nhanh chóng giành ưu thế so với các mạng khác. Dù vậy, tôi không cho rằng đây là một “siêu phẩm” của Google và dưới đây là hai lý do chính:

Thứ nhất, Buzz không tạo nên một cuộc cách mạng về phương thức giao tiếp như cách Facebook và Twitter đã làm. Google không có nhiều thành tích về mạng xã hội và Buzz cũng giống như một sản phẩm me-too, vay mượn kiểu Follower/Following của Twitter và kiểu Status – Comment của Facebook (tất nhiên, với một số cải tiến). Đồng ý rằng vài cải tiến khá là hữu ích và thú vị, nhưng nó chưa đủ để tạo nên một cuộc lật đổ.

Thứ hai, Buzz bị giới hạn bởi chính GMail. Ý tưởng biến hộp thư của bạn thành một mạng xã hội không phải là mới, ít nhất tôi đã từng nghe ý tưởng này từ Yahoo cách đây vài năm khi Yang còn tại vị. Vấn đề là những người bạn thường xuyên e-mail chưa chắc đã là những người bạn muốn kết nối vì bản chất của e-mail là riêng tư đối lập với mạng XH là mở. Ngoài ra, giả sử 100% số người dùng GMail sử dụng Buzz (con số quá lạc quan, thực tế 30% đã là rất thành công) thì Google cũng còn lâu mới thách thức được Facebook về lượng người dùng.

Về mặt kỹ thuật, nấp dưới bóng GMail, việc cải tiến, nâng cấp Buzz sẽ khó khăn hơn nhiều so với Facebook nên khó có thể bắt kịp Facebook về khả năng thay đổi hay tạo các tính năng phức tạp hơn. Tôi cho rằng sẽ còn nhiều vấn đề mà Google phải đối mặt khi để Buzz bên trong GMail.

Cũng xin nói thêm, Buzz là một sản phẩm mà theo Google nói được phát triển từ yêu cầu bên trong công ty muốn có một công cụ giao tiếp mang tính xã hội hơn mà không phải dùng tới Facebook hay Twitter. Vì thế, Buzz không phải là sản phẩm được làm theo nhu cầu đại chúng. Nhìn cách thiết kế của Buzz chúng ta dễ dàng thấy được nó làm cho geek, đặc biệt khi nó đi theo mô hình follower/following của Twitter — một mô hình mà phần lớn các bạn đọc blog này thấy rất dễ hiểu nhưng lại khá rối rắm với những người dùng thông thường (một trong những lý do chính mà Twitter không phát triển nhanh như mong đợi). Không ngạc nhiên khi Google muốn đưa Buzz vào môi trường Enterprise như một phần của Google Apps vì mạng này có vẻ rất hợp với các nhóm làm việc hay trong nội bộ công ty nơi địa chỉ hộp thư toàn là các đồng nghiệp và mọi thắc mắc đều có phòng IT hay bạn cùng phòng trợ giúp. Nhưng thế giới bên ngoài lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Vậy ai sẽ là nạn nhân trực tiếp nhất của Google Buzz? Có lẽ Twitter sẽ bị ít nhiều tổn thất, còn Facebook sẽ vẫn vững như thành đồng vì Buzz không đụng vào được những core value của mạng này. Vậy liệu Buzz sẽ là mạng XH cuối cùng? Không, ít nhất là ở Việt Nam

Chắc các bạn đã nghe về một mạng XH mà VTC đang thực hiện? Vâng, sẽ là không công bằng khi nói về một sản phẩm chưa ra đời và cũng không có thông tin chắc chắn nào về nó. Nhưng nếu bạn cũng muốn xây dựng một mạng xã hội thì tôi mong nó sẽ có vài điểm sau:

1. Nó là sự cách tân về phương thức giao tiếp. Hãy quên việc clone Facebook, hay Twitter đi vì người dùng nói chung là rất “ương bướng”, họ chẳng đời nào bỏ cái “đang chạy tốt” lấy cái nhìn giống như cũ mà chưa biết chất lượng ra sao. Họ chỉ dùng mạng của bạn khi họ cảm thấy nó cho họ cách giao tiếp tốt hơn (hay ít ra là khác hơn) so với những cái đã có.
2. Bạn cần có một “triết lý” rõ ràng và xuyên suốt về cái bạn sẽ làm như ai là đối tượng, cái gì là trung tâm của mạng. Nếu không sản phẩm của bạn sẽ là một đống các “features” cóp nhặt từ nhiều nguồn và hậu quả là bạn sẽ có một sản phẩm rối rắm, không có gì nổi bật, hay tệ hơn, không có gì khác biệt.
3. Bạn phải thiết kế vì người dùng, những người mà giới IT cho là “stupid” (trong câu nói nổi tiếng “user is stupid”). Nhưng không may họ mới là khách hàng thực sự trung thành của bạn trong khi giới geek sẽ đăng ký và dùng thử mọi thứ nhưng cũng sẽ biến mất nhanh như khi xuất hiện. Đơn giản, dễ hiểu nên là tiêu chí hàng đầu trong thiết kế (nhưng không có nghĩa là sơ sài, qua loa).

Nói thì dễ, làm mới khó — Đúng, nhưng đó dường như là cách tốt nhất để bạn thành công mà không phải “đánh bại Google”, “chôn sống Facebook” hay “tiêu diệt Twitter”. Câu hỏi là tại sao bạn lại muốn làm một mạng XH mà chỉ người Việt Nam mới dùng thay vì làm một cái cả thế giới muốn dùng?

Qua biểu đồ dưới đây người ta dễ dàng nhận thấy rằng giá cổ phiếu của FPT sau khi lên đỉnh cao vào đầu năm 2007 chưa bao giờ có bước đột phá so với mặt bằng chung.

Giá CP của FPT từ 13/12/2006 tới 08/01/2010 so với VNINDEX

Có thể nhiều người cho rằng thị giá đã không phản ánh được giá trị thực của công ty khi mà FPT vẫn là một trong những công ty có doanh thu lớn nhất tại Việt Nam, vẫn ẵm về các giải thưởng như đơn vị gia công xuất khẩu phần mềm hàng đầu, đơn vị cung cấp dịch vụ tích hợp hệ thống thông tin hàng đầu… Vâng, họ vẫn đang làm tốt nhiều điều, nhưng thị trường mong chờ nhiều hơn thế ở một công ty công nghệ mà doanh số và các danh hiệu ấy chỉ vừa đủ để nâng đỡ giá trị của FPT như hiện tại.

Để hiểu thị trường kỳ vọng gì ở một công ty công nghệ thì chỉ cần nhìn vào ba công ty đình đám nhất hiện nay trên thế giới là Apple, Google và Microsoft. Không ai nói Microsoft, vẫn thống trị trên PC với Windows + Office và các giải pháp doanh nghiệp khác, có doanh thu kém cỏi hay không chịu dấn thân vào các lĩnh vực khác từ game tới đào tạo, từ search tới news nhưng tại sao CP của Microsoft lại không thể cất cánh so với Google (tăng 200%) và Apple (tăng 500% trong 5 năm gần đây)?

Mức tăng giá CP (%) của Microsoft (MSFT) so với Apple (AAPL) và Google (GOOG) trong 5 năm gần đây (Biểu đồ: Yahoo! Finance)

Câu trả lời đơn giản là: Microsoft thiếu những sản phẩm mới có tính đột phá. Sau Windows và Office, Microsoft đã không thể tạo nên sản phẩm khác nào có tầm ảnh hưởng lớn. Bất chấp các nỗ lực lớn lao, họ vẫn chưa đe dọa được Google trên lĩnh vực tìm kiếm. Những sản phẩm cố theo đuôi Apple như Zune chỉ đủ làm nên mấy câu chuyện tiếu lâm trên các trang công nghệ. Hệ điều hành Windows Mobile ngày càng thất thế so với iPhone, Android và Internet Explorer ngày càng bị sói mòn cả về thị phần lẫn uy tín. (Có thể coi XBOX là một ngoại lệ hiếm hoi, nhưng đó là một thành công quá nhỏ so với tầm cỡ của Microsoft). Trong khi các đối thủ các đối thủ cũ và mới của họ hàng ngày vẫn tạo nên các cơn “địa chấn” bằng những sáng tạo không mệt mỏi trên các lĩnh vực then chốt của công nghệ ngày nay như web, di động và cloud computing.

Nhìn vào Microsoft, ta có thể nhìn thấy phần nào vấn đề đang treo lơ lửng trên đầu FPT với tư cách là công ty công nghệ hảng đầu của Việt Nam vào thời điểm hiện tại. Những vấn đề (nếu dùng tiếng Anh tôi sẽ thích dùng từ pitfall — cạm bẫy/sai lầm — hơn là từ problem) mà tôi nêu ra dưới đây có thể FPT hoàn toàn ý thức được (hoặc không?) nhưng không nhằm hạ thấp uy tín của FPT mà chỉ hy vọng các FPTer có thể nhìn thấy mặt trái của tấm huy chương của mình.

1. Phân tán nguồn lực

Đây có lẽ là sai lầm mang tính “vĩ mô” nhất của FPT. Có thể do sức ép (hay tham vọng) phải trở thành một tập đoàn đa ngành, FPT đã tham gia vào một loạt các lĩnh vực phi công nghệ như ngân hàng (Tiền Phong Bank) hay bất động sản (FPT Land)… Thị trường không tin FPT có thể làm tốt trong tất cả những ngành này dù đó đang là những lĩnh vực “bở béo”. Tham gia vào các lĩnh vực phi công nghệ tiềm ẩn những rủi ro rất lớn do thiếu bề dày kinh nghiệm. Google có thể tham gia vào lĩnh vực thanh toán trực tuyến (Google Checkout) hay vẽ bản đồ thế giới (Google Map) nhưng nếu họ lập ra Google Bank hay Google Land thì chắc chắn Phố Wall sẽ trừng phạt họ ngay lập tức ngay cả khi những lĩnh vực này hứa hẹn thành công. Tại sao? Vì ngoài những rủi ro tài chính, Google sẽ không còn là nhãn hiệu công nghệ nữa.

Về mặt chiến lược, tham gia vào các lĩnh vực khác nghĩa là bạn đang phân tán nguồn lực của mình. Bạn sẽ mất lợi thế trước các đối thủ chỉ tập trung làm tốt một việc là đánh bại bạn trong lĩnh vực chính.

2. Thiếu tự chủ về công nghệ

Trong thế giới IT, kẻ nắm công nghệ sẽ chiếm gần hết miếng bánh lợi nhuận. Trong khi Apple có được hàng trăm đô-la lợi nhuận trên mỗi chiếc iPhone bán ra, các công ty Trung Quốc và Đài Loan sản xuất ra nó chỉ có được vài đô lẻ. FPT không có công nghệ nào của riêng mình, họ chấp nhận dựa vào các tập đoàn lớn và tìm kiếm lợi nhuận qua các hợp đồng trung gian. Việc này có thể không hề tệ tại Việt Nam bây giờ nhưng miếng bánh sẽ ngày càng nhỏ đi theo thời gian. Quan trọng hơn bạn khó có thể tạo lập được uy thế khi không có những công nghệ riêng, thoát khỏi những cái bóng của Microsoft, Oracle hay SAP.

Thị trường thường không đánh giá cao những middleman vì nếu không có bạn thì những công ty khác sẽ rất vui lòng làm thay mà không có mấy sự khác biệt về giá trị mang lại.

3. Quá chú trọng vào B2B

Nhiều người nói với tôi rằng văn hóa của FPT là văn hóa B2B. Nhiều năm gặt hái thành công từ các hợp đồng cho khối doanh nghiệp (cả nhà nước và tư nhân trong/ngoài nước) đã hình thành văn hóa đặt nặng các công nghệ enterprise và khách hàng doanh nghiệp trong FPT.

Vấn đề của văn hóa B2B là tính bảo thủ và sự phụ thuộc. Bạn sẽ không có nhiều khoảng trống cho sự sáng tạo khi thực hiện một hợp đồng gia công phần mềm; bạn sẽ phải phụ thuộc vào các hợp đồng với các DN để duy trì sự tồn tại và phát triển của công ty.

Vào một ngày đẹp trời bạn ký được và hoàn thành xuất sắc một hợp đồng gia công phần mềm (outsourcing) lớn, nhưng bạn cũng chỉ là một trong hàng trăm công ty làm được chuyện này trên thế giới. Nếu bạn thành công trong việc triển khai Solomon hay SAP cho một số doanh nghiệp thì cái được duy nhất bạn có được ngoài doanh số và một vài cái gạch đầu dòng trong profile là tạo công ăn việc làm cho một số nhân viên. Ít ai tin rằng công ty bạn sẽ bứt phá từ các hợp đồng ấy vì kẻ được thực sự là SAP, là Microsoft chứ không phải bạn.

Ngoài ra, văn hóa B2B với mục tiêu là tìm kiếm doanh thu trước mắt sẽ làm mất khả năng đầu tư vào các hướng đi dài hạn, đó có thể là một cạm bẫy hết sức nguy hiểm.

4. Không (thực sự) tham gia cuộc chơi mạng XH

Có lẽ niềm tự hào lớn nhất của FPT trên web là trang VNExpress, một news portal cổ điển. FPT đã gần như đứng ngoài khi trào lưu web 2.0 nổi lên với sự phát triển của blogging/micro-blogging và đặc biệt là mạng xã hội.

Không phải ban lãnh đạo của FPT không ý thức được sức mạnh của trào lưu này nhưng dường như họ đang hiểu theo cách của riêng mình (FPT 2.0?) và không thực sự quyết tâm tham gia vào cuộc chơi lớn mà nhẽ ra với tầm cỡ của mình mọi người đều hy vọng họ phải là người dẫn đầu.

Web cuối cùng sẽ là đích đến của mọi công nghệ vì sau nó là những con người đang kết nối với nhau. Giá trị của một mạng XH tăng theo cấp số nhân như những kết nối giữa các thành viên trong đó. Kẻ nắm mạng xã hội sẽ nắm cả identity và content, những thứ có giá trị nhất trong kỷ nguyên người dùng là trung tâm này. Nếu FPT trở thành người nắm mạng XH đông nhất Việt Nam thì họ sẽ có vị thế khác hẳn hiện nay. Xin hãy nhìn vào giá trị các mạng XH thành công của Trung Quốc, Hàn Quốc.

Nói rộng ra, FPT lẽ ra phải tham gia quyết liệt và dẫn đầu những lĩnh vực hot nhất trên web để nâng cao vị thế của mình thay vì chỉ chăm chú làm đẹp báo cáo tài chính hàng năm. Thị trường  luôn mong đợi bạn, một công ty công nghệ, phải đi đầu trong các lĩnh vực công nghệ hot nhất.

5. Không coi trọng mã nguồn mở

Vâng, tôi biết FPT là người đang host các phần mềm mã mở cho Ubuntu, SourceForge… một bước đi rất đáng trân trọng. Nhưng câu hỏi đặt ra là họ có thực sự tham gia vào cuộc chơi mã mở không? Việc tận dụng mã mở để phát triển công nghệ cho mình ở FPT như thế nào? Bạn có thấy FPT cho ra mắt phần mềm đang kể nào dưới dạng mã mở không?

Có thể nói rằng nếu bạn không thể viết ra các hệ điều hành như Windows hay Mac thì mã mở là cơ hội lớn nhất cho bạn để phát triển. Facebook, Twitter và hàng ngàn các trang web 2.0 khác đang gặt hái thành công  trên nền tảng công nghệ mã mở là minh chứng.

Dùng nền tảng mã nguồn mở bạn sẽ luôn có nhiều giải pháp cho một vấn đề và chủ động về công nghệ vì bạn có thể tiếp tục phát triển hay tùy biến nó theo nhu cầu riêng. Khi chín muồi bạn thậm chí có thể cho người khác thuê công nghệ của mình như Amazon đang làm. (Tất nhiên việc này khó hơn là kêu Microsoft đặt máy chủ Azure cho mình hay mua nguyên giải pháp cloud computing của VMWare nhưng nó khác xa về mặt giá trị.)

Người ta sẽ chờ đợi FPT tham gia vào mã mở ở bình diện cao hơn, đó là tạo ra các nền tảng, các framework riêng. Đừng cho rằng đó là việc làm vô ích vì nó không mang lại ngay tiền bạc cho bạn trong khi bạn phải support cả một cộng đồng. MySql có lẽ sẽ chỉ có vài nghìn người dùng nếu là mã đóng và ngay cả Android OS cũng không thể thành công như hôm nay nếu Google không dựa vào sức mạnh của mã mở. Đó là sức mạnh của niềm tin, của số đông, và nó cuối cùng chính là sức mạnh của bạn.

6. Thiếu động lực sáng tạo

Đây là hệ quả của văn hóa công ty như đã nói ở các phần trên. Có lẽ ý thức được điều này, FPT đã tạo các sân chơi riêng cho các ý tưởng mới có tên là Vườn Chim và sau này là dự án Visky. Nhưng không giống như ở VinaGame, những ý tưởng của Vườn Chim hay Visky chẳng mấy khi được đầu tư đúng mức và thường chìm nghỉm sau khi ra mắt.

Động lực sáng tạo không tự nhiên có, nó phải được khuyến khích như cái quan trọng nhất trong công ty. Nói cho cùng tài sản của một công ty như Google không phải là hàng trăm ngàn máy chủ (bán đi thì cũng chẳng dc bao nhiêu) mà là hàm lượng sáng tạo trong từng dòng code của search engine, của GMail, Wave, Android OS…

Không có những sáng tạo đột phá thì công ty bạn sẽ giống như Microsoft: hùng mạnh nhưng dễ tổn thương. Các cổ đông sẽ ngoảnh mặt với các cổ phiếu công nghệ không-có-gì-mới và mức tăng trưởng giá trị như của Apple hay Google sẽ mãi chỉ là một câu chuyện cổ tích với bạn.

7. Thiếu một cái đầu kiểu Steve Jobs

Vấn đề cuối cùng là vấn đề của mọi vấn đề. Dĩ nhiên đòi hỏi mỗi công ty công nghệ phải có một Steve Jobs là việc không thể, nhưng đó là hình mẫu lý tưởng.

Người ta phân biệt hai loại CEO là kiểu businessman và geek. Steve của Microsoft là kiểu thứ nhất, còn Steve của Apple là kiểu thứ hai. Một công ty công nghệ vẫn cần những businessman giỏi nhưng người quyết định về hướng đi nên có đầu óc của một geek để có những đam mê và những quyết sách đột phá. Đó cũng là trường hợp của những công ty may mắn như Google với bộ đôi Larry Page và Sergey Brin, những người đã viết những dòng code đầu tiên cho Google, của Facebook với CEO trẻ tuổi Zuckerberg, người đang làm thay đổi cán cân ảnh hưởng trên Internet.

Một cái đầu đam mê, quyết đoán và có tầm nhìn về sự chuyển dịch thế giới công nghệ chính là cái FPT đang thiếu. Họ nên gạt bỏ cái tôi để tìm một nhân vật như vậy nếu thực sự vẫn muốn nhìn thấy tên các FPTer trong bản danh sách do chính mình lập ra sau 5 – 10 năm nữa khi mà các công ty lớn khác đang nhân nhanh tài sản của mình (Hoàng Anh – Gia Lai, ITACO, VINCOM, MASAN…) và các đối thủ sẽ ngày càng “khó chơi” hơn (VinaGame, VTC, VDC và cả Viettel).

Kết Luận

Đây là vấn đề của FPT nhưng cũng không hẳn của riêng họ. Cái bẫy (pitfall) có thể sập xuống với bất kỳ công ty công nghệ nào, đặc biệt là khi bạn đang ở trên đỉnh vinh quang.

Trong một thế giới mà giá trị có thể mất đi chỉ sau một đêm, cách đảm bảo cho sự thành công duy nhất là không ngừng sáng tạo và xoay chuyển thật nhanh để các đối thủ không thể tận dụng cơ hội. Thay vì cười nhạo iPhone như Microsoft đã làm khi Apple tham gia vào thị trường di động thì hãy suy nghĩ lại là tại sao giao diện của Windows Mobile lại phải bê nguyên cái đang có trên desktop với những nút tắt bật, menu nhỏ xíu trong khi người dùng đã vứt cái bút chấm vào sọt rác và chỉ dùng ngón tay để nhập lệnh?

Thật không may, ngày nay bạn không có quá nhiều thời gian để suy nghĩ và thường phải hành động thật nhanh trước khi quá muộn.

Tôi không định blog về buổi thuyết trình này nhưng vào cuối buổi bạn Thảo Nguyên (xin tiết lộ là một bạn gái Việt Kiều Mỹ rất dễ thương và năng động) cho biết bạn đang tìm người cho một Startup mới. Bạn cũng cho biết đây là một dự án rất hấp dẫn và bạn cần những người giỏi nhất để có thể tiến hành dự án nhanh nhất có thể.

Nếu bạn tự thấy mình là “the best of the best developers” thì bạn có thể là một ứng viên sáng giá. Dưới đây là vài yêu cầu căn bản:

Mandatory knowledge:

- C, Java, and SQL languages

- HTML/CSS/JavaScript/AJAX

- Version control system (e.g., Subversion)

- English understanding

Appreciated knowledge:

- Android SDK, or at least J2ME SDK

- Objective-C language

- PostgreSQL database, or at least MySQL database

- Python, or Ruby, or at least PHP language

- Linux administration experience, Ubuntu or debian or CentOS

- UNIX shell scripting

- Web development with MVC and ORM

- English communication

Vì những yêu cầu cao nên bạn cũng có thể hy vọng một mức lương xứng đáng và các lợi ích khác. Nhưng điều quan trọng hơn bạn sẽ được làm việc trong một môi trường thử thách và năng động như ở mọi startup khác.

Qua cá nhân tôi khi tiếp xúc với những người lãnh đạo dự án (xin lỗi tôi không thể tiết lộ chi tiết), tôi cho rằng họ là những người chuyên nghiệp, hiểu biết thị trường Việt Nam, có kinh nghiệm và có tầm nhìn. Vì vậy, nếu các bạn là những người tài năng và có tham vọng, thì đây là một cơ hội rất tốt.

Xin gởi CV và giới thiệu về mình (hoặc giới thiệu bạn bè của mình) qua e-mail: le.thaonguyen.vn@gmail.com

Chúc các bạn thành công!

(Update: nơi làm việc TP. Hồ Chí Minh)