Phải chăng đã qua rồi những ngày dễ dàng cho các dịch vụ web của Việt Nam khi Yahoo đang chứng tỏ cam kết của mình với một trong những thị trường thành công nhất của công ty?

Những ngày này chúng ta liên tiếp chứng kiến những bước đi lớn của Yahoo tại thị trường Việt Nam ở mức độ chưa từng có từ bất kỳ một công ty Internet nào như:

1. Tung ra Yahoo!360 Plus thay thế cho Yahoo!360
2. Bổ nhiệm tổng giám đốc mới cho Yahoo!Việt Nam
3. Đặc biệt là quảng cáo trên TV!

Tất nhiên việc quảng cáo trên TV không phải là cách làm truyền thống đối với một công ty Internet nhưng nó chứng tỏ Yahoo sẽ đầu tư mạnh vào thị trường Việt Nam và có một lý do để họ làm điều này: Tại Việt Nam, Yahoo cũng gần đồng nghĩa với Internet.

Theo công bố Việt Nam có 20 triệu người lướt mạng thì họ đã đăng ký 15 triệu tài khoản Yahoo. Yahoo!Mail và Yahoo!Chat là hai dịch vụ chính mà hầu như cư dân mạng của Việt Nam nào cũng dùng, ngoài ra còn có 2 triệu blog trên Yahoo!360. Các dịch vụ này cũng là những dịch vụ đầu tiên mà hầu hết những người bắt đầu tham gia vào Internet tại Việt Nam sử dụng và là lý do khiến họ bắt đầu dùng Internet. Mặc dù người ta chưa gọi Yahoo thay cho Internet như hay gọi Honda thay cho “xe máy” nhưng về bản chất Yahoo cũng đang có lợi thế về tên tuổi như Honda tại đây.

Rõ ràng, các web startup của Việt Nam đang đứng trước một thách thức rất lớn — Yahoo có quá nhiều lợi thế để có thể thâu tóm thị trường dịch vụ Web tại Việt Nam đặc biệt là lợi thế về số người dùng và khả năng liên kết các dịch vụ thành một chuỗi thông qua Yahoo portal và Yahoo!Chat. Chúng ta hãy điểm qua một số dịch vụ mà Yahoo Việt Nam đang cung cấp và các đối thủ nội địa.

Tìm Kiếm (General Search)

Ai cũng biết Yahoo không phải là dịch vụ tìm kiếm được ưa chuộng nhất hiện nay. Ở Việt Nam, ngoài dịch vụ Yahoo Search quốc tế, TimNhanh là một dịch vụ được ủy quyền của Yahoo. Tuy Yahoo không thể so được với Google về mức độ phổ biến nhưng các dịch vụ tìm kiếm nội địa mới như Monava hay Xalo khó có thể có bất kỳ sự đe dọa nào với họ.

Tìm kiếm là một cuộc chơi lớn mà trên thế giới, ngoại trừ tại Trung Quốc, thế chân vạc đã định hình với ba đại gia Google, Yahoo và Microsoft (MSN/Live) thâu tóm gần hết thị trường. Tôi cho rằng sẽ không có đối thủ nội địa nào có khả năng thay đổi cục diện trong tương lai gần. Con đường khả thi nhất là hợp tác và phát triển các dịch vụ gia tăng như TimNhanh đang làm.

Web Mail

Có vẻ Yahoo không có đối thủ nội địa nào đáng kể về web mail, họ sẽ chỉ phải trông chừng GMail và Live Mail trong chiến lược toàn cầu của mình.

Chat

Đối thủ nội địa duy nhất của Yahoo!Chat mới tung ra gần đây là Zing Chat với mục tiêu thay thế Yahoo!Chat trong vòng 2 - 3 năm. Vâng, một kế họach tham vọng nhưng khó có ai tin nó sẽ trở thành hiện thực. Dù vậy, có thể hy vọng Zing Chat là một lựa chọn cho một phân khúc nhất định (của những người thường xuyên dùng mạng Zing).

Mạng Xã Hội/Blog

Yahoo!360 vẫn đang giữ một khoảng cách khá xa với các đối thủ gần nhất của mình tại Việt Nam. Những YoBanBe, Café TimNhanh, CyWorld… vẫn chưa thể vươn lên ngang tầm của Yahoo!360 mặc dù dịch vụ này đang trong giai đoạn chuyển đổi. Mạng xã hội là một lĩnh vực rất cạnh tranh, nhiều mạng nội địa đang và sẽ nhảy vào chia sẻ miếng bánh của Yahoo. Nhưng Yahoo không phải là một đối thủ tầm thường nhất là khi họ đã quyết tâm. Dù vậy, theo tôi đây sẽ là lĩnh vực mà các dịch vụ nội địa có cơ hội nhiều nhất vì khả năng uyển chuyển và đa dạng hóa của mình.

Tin Tức

Tin tức luôn là con chủ bài cùa Yahoo vì thế không ngạc nhiên đây là một trong những dịch vụ được bản địa hóa (localize) đầu tiên. Bằng việc liên kết với các tờ báo mạng lớn như Thanh Niên, Tuổi Trẻ, VNExpress, VNEconomy… đây là một news portal khá phong phú. Tuy nhiên, tôi không tìm thấy nhiều điểm hấp dẫn từ trang này (đặc biệt là về giao diện) và nó chưa phải là mối đe dọa lớn với các tờ tin điện tử nội địa khác.

Hỏi & Đáp

Có thể nói chỉ có phần “Hỏi & Đáp” của CyVee là gần với dịch vụ này của Yahoo Việt Nam. Tuy nhiên, CyVee không có ý định cạnh tranh với Yahoo mà đó chỉ là một dịch vụ tích hợp với mục tiêu phục vụ cho chính CyVee (giải đáp về nghề nghiệp, chuyên môn). Tôi vẫn đang chờ một web 2.0 nội địa trong mục này.

Music

Yahoo VN!Music là một trong những dịch vụ được bản địa hóa gần đây. Dịch vụ này sẽ phải cạnh tranh với các dịch vụ search nhạc tương tự của Việt Nam như Baamboo, Socbay… Đây cũng là một lĩnh vực mà Yahoo không có lợi thế nhiều vì là một dịch vụ ra sau và ít có khả năng “lách luật” để đưa các ca khúc hot lên mạng.

Giao diện của Yahoo!Music khá chỉnh nhưng hơi đơn điệu; các ca khúc/album chưa phong phú nhưng chất lượng nhạc tốt (đa phần từ trang NhacSo.Net?).

Chuyên Trang Phụ Nữ

Chuyên trang phụ nữ của Yahoo Việt Nam không phải là bản localize của trang Shine được giới thiệu gần đây mà chính là trang “Sức Sống Mới”. Như vậy đây vẫn là cuộc cạnh tranh của các dịch vụ nội địa, ngoài PhuNuNet, hy vọng sẽ có nhiều đối thủ tham gia vào phân khúc này trong tương lai.

Ngoài các dịch vụ trên thì các dịch vụ khác của Yahoo như Yahoo!Map có thể là đối thủ tiềm năng của ThoDia, 1650km… Chắc chắn, Yahoo Việt Nam sẽ tập chung nỗ lực để bản địa hóa các dịch vụ của mình và có thể tạo thêm các dịch vụ riêng cho Việt Nam (như kiểu Yahoo!360 Plus).

Tóm lại, gần như mọi nẻo đường trên web tại Việt Nam đều đã có bóng dáng của Yahoo. Với lợi thế về số người dùng, khả năng kỹ thuật và tài chính, Yahoo Việt Nam sẽ gây nhiều khó khăn cho các dịch vụ web khác của Việt Nam. Ngược lại, với sự có mặt của Yahoo, chắc chắn sân chơi web sẽ sôi động hơn, cạnh tranh hơn và chỉ có những dịch vụ thực sự tốt mới có thể tồn tại. Thách thức mang tên Yahoo rất lớn nhưng tôi tin các dịch vụ web của Việt Nam sẽ biết cách “chung sống với lũ”. Câu hỏi là diện mạo của Yahoo sẽ như thế nào sau khi từ chối vụ mua lại của Microsoft và nếu vụ mua bán này xảy ra trong tương lai (rất có thể) thì liệu “Micro-hoo Việt Nam” có thể tiếp tục chiến lược của mình hay không?

Sự kiện ầm ĩ nhất trong tuần này, chắc các bạn đều biết, là trang tìm kiếm Monava.vn được PR rầm rộ và ngay sau đó là những phát hiện thú vị trong kết quả trả về. Báo Tuổi Trẻ đã đăng một bài khá dài về chuyện này và tất nhiên ddth.com không thể bỏ qua. Tôi cũng thử dùng Monava để search từ khóa “Web 2.0 Vietnam” và so sánh với kết quả của Google tìm từ web và những trang từ Việt Nam. Kết quả là gần 100% giống nhau (trừ các kết quả phụ bị lọc bỏ). Các screenshot này sẽ tự nói lên toàn bộ câu chuyện (xin click để phóng to):

Bạn Khoa nói rằng sẽ RẤT NGẠC NHIÊN nếu Mr Huy, giám đốc của Monava.vn, chứng minh được “Monava cho kết quả hơi giống Google vì sử dụng thuật toán sắp xếp của Google“. Ai cũng biết rằng thuật toán của Google cực kỳ phức tạp, thường xuyên được chỉnh sửa để có các kết quả tìm kiếm đúng nhất và quan trọng hơn là dù bạn có trong tay thuật toán đó (điều gần như không thể) thì bạn cũng không thể có dữ liệu như của Google do hàng chục ngàn server ngày đêm index các trang web trên toàn thế giới. Chẳng hạn blog này từ ngày 12/12/2007 đến nay (mới hơn 1 tháng) đã được Google spider “viếng thăm” 829 link và các công cụ tìm kiếm khác cũng làm tương tự (xem hình lấy từ công cụ analytic). Và chỉ có bằng cách đó thì mọi thứ tôi hay bạn viết ra đưa lên mạng đều có thể tìm thấy qua Google hay Yahoo sau một vài ngày.

Đã có quá nhiều chuyện xung quanh vấn đề “biến của người thành của mình” trong giới IT Việt Nam những năm gần đây. Nó gợi tôi nhớ tới nguyên tắc “Don’t be evil” do chính Google đặt ra cho mình và gần như trở thành nguyên tắc ứng xử được ưa chuộng nhất trong thế giới Internet ngày nay đề cao tính minh bạch và không vi phạm quyền lợi của nhau.

Tôi tin rằng cuối cùng giới IT Việt Nam cũng sẽ phải tuân thủ nguyên tắc của luật chơi này. Internet hoạt động trên cơ sở nội dung (content) và các liên kết (link). Khi bạn dùng lại nội dung của ai thì phải có tham chiếu rõ ràng và nhưng kiểu tham chiếu không có liên kết (như Theo báo Thanh Niên) không được khuyến khích vì một trang web được xếp hạng bằng số liên kết trỏ tới nó. Nếu cả tôi và bạn đều không bao giờ tạo liên kết tới nhau thì cả hai đều cùng “chết chìm” trong bảng xếp hạng của các search engine.

Bạn có thể biên tập lại nội dung văn bản hay đồ họa của ai đó (nếu giấy phép sử dụng cho phép) nhưng đừng quên “credit” tác giả mà cách đơn giản nhất là tạo một liên kết tới trang web của họ. Chẳng hạn theme Wordpress gốc của trang web này do ericulous.com thiết kế, dù có chỉnh sửa khá nhiều tôi vẫn giữ liên kết tham chiếu tới họ vì đó là lý do duy nhất họ bỏ công sức làm ra và miễn phí sử dụng theme này.

Nói rộng ra là việc sử dụng các phần mềm mã mở (open source). Mã nguồn mở là một trong những nền tảng lớn tạo tiền đề cho việc phát triển web hiện đại. Bạn hoàn toàn có thể sử dụng miễn phí 100% LAMP để tạo nên các ứng dụng web 2.0 lớn nhất, phức tạp nhất (mà Facebook là ví dụ điển hình). Tuy nhiên đây là vài điều bạn có thể làm và không nên làm khi sử dụng mã nguồn mở:

1. Bạn có thể hoàn toàn lấy mã nguồn và biên dịch theo ý muốn. Ví dụ, bạn có thể biên dịch máy chủ web Apache với các Mod bạn thích để đạt hiệu năng tối đa hay biên dịch MySQL cho mục đích riêng biệt (miễn là bạn biết chắc mình đang làm gì ). Tuy nhiên bạn không thể tuyên bố bản biên dịch đó là sản phẩm mới của mình.
2. Bạn có thể sửa source code theo ý của mình nhưng đừng “quên” công bố phần sửa đổi nếu giấy phép sử dụng yêu cầu như vậy.
3. Bạn có thể thoải mái phân phối lại các thư viện mã nguồn mở trong sản phẩm của mình miễn là bạn giữ nguyên xuất xứ, đóng gói kèm theo giấy phép sử dụng và sản phẩm của bạn tuân thủ những yêu cầu mà (các) giấy phép này đặt ra nếu có.
4. Với một số giấy phép rộng rãi nhất, đặc biệt là các thư viện Ajax - JavaScript, bạn có thể obfuscate, nén lại bằng các công cụ riêng nhưng đừng quên kèm phần tham chiếu gốc gác vào các file này.

Để tránh các rắc rối khi sử dụng mã nguồn mở cách tốt nhất là bạn nên công khai minh bạch tối đa những gì bạn đang sử dụng. Thậm chí, bạn sẽ đóng góp rất nhiều cho cộng đồng nếu viết về kinh nghiệm sử dụng và các vấn đề gặp phải khi dùng các sản phẩm này. Bạn sẽ thấy rằng đây là nguyên tắc WIN-WIN — tất cả cùng có lợi mà các đồng nghiệp phương Tây đã tuân thủ một cách tự giác và thích thú.

“Don’t be evil” với chúng ta trước hết là đừng cố che giấu những gì mình đang sử dụng và nhận thành quả của người khác làm của mình. Nếu không chỉ trong tích tắc uy tín của bạn và công ty bạn sẽ tan thành mây khói. Xin hãy nhớ câu: Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng!

Tổng kết 10 sự kiện nổi bật của web 2.0 trong năm 2007 tại Việt Nam.

1. Blogger trở thành thế lực truyền thông mới

Về bề nổi các sự kiện liên quan tới Web trong năm 2007 đều ít nhiều liên quan tới các blogger. Có thể kể tới việc blogger cogaidolong bị kiện và vài tờ báo mở chiến dịch bôi bẩn hình ành các blogger. Kết quả là số lượng người đọc blog cogaidolong tăng vọt và người ta tìm tới các blog như kênh thông tin phản biện. Các ví dụ về báo chí đối đầu với các blogger tại các nước khác bao giờ cũng cùng một kịch bản là số lượng người đọc báo truyền thống giảm đi và đọc blog tăng lên, ở Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ.

Tiếp đến là vụ scandal “Nhật Ký Vàng Anh”: video sex của nhân vật chính Hoàng Thùy Linh lan truyền với tốc độ Internet và các blogger bước vào một cuộc tranh luận qui mô với vô số bài viết về đời tư, lối sống của một bộ phận thanh niên con ông cháu cha. Không có kênh thông tin nào làm tốt hơn việc này (mặc dù cá nhân tôi rất ít khi đọc các bài viết về đời tư người khác.)

Cuối cùng là cuộc phát động yêu nước khi “người bạn lớn” Trung Quốc thành lập TP Tam Sa trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa của chúng ta. Đây là sự kiện có tác động sâu sắc nhất tới nhận thức của thanh niên về tình yêu tổ quốc và trách nhiệm của mỗi người trong việc chấn hưng đất nước để có thể đối đầu với các cường quốc đầy dã tâm.

Hơn một triệu blogger quả thực đã trở thành thế lực truyền thông mới tại Việt Nam.

2. Dịch vụ web 2.0 bùng nổ

Có thể nói năm 2006 là năm thai nghén và chuẩn bị cho sự bùng nổ các dịch vụ web 2.0 tại Việt Nam trong năm 2007. Nếu như năm 2006 chỉ có lác đác một vài website thể hiện ý tưởng 2.0 một cách sơ sài thì năm 2007 các trang web 2.0 đã có thể thách thức các trang web truyền thống cả về mặt nội dung lẫn sức thu hút. Chúng ta đã có những dịch vụ web có thể thay thế được YouTube, MySpace - Yahoo!360 hay LinkedIn như Clip.vn, YoBanBe, CyWorld, CyVee và nhiều dịch vụ web đặc thù khác phục vụ rất tốt cho nhu cầu chia sẻ thông tin, làm việc và giải trí của riêng người Việt. Sân chơi web 2.0 Việt Nam không những trở nên sôi động mà cũng rất cạnh tranh vì hầu như không có dịch vụ nào là “một mình một chợ”.

3. Yahoo đe dọa đóng cửa Yahoo!360

Sau khi thừa nhận sự thất bại của mạng xã hội 360⁰ của mình trước các Facebook, MySpace, Yahoo quyết định sẽ đóng cửa mạng này vào đầu năm 2008 và gây ra cú sốc với người dùng Việt Nam vốn phần lớn tập chung vào nền tảng của Yahoo. Cho đến giờ này Yahoo vẫn tỏ ra khá lúng túng về cách giải quyết “hậu quả” của việc đóng cửa này trong khi chưa có dịch vụ thay thế. Các mạng xã hội và dịch vụ blog của Việt Nam đang tranh thủ cơ hội để hút người dùng qua. Tuy nhiên, sự chuyển dịch này có thể sẽ làm cho nền tảng blog kém hấp dẫn hơn do bị phân mảnh và nhiều người sẽ không chọn các blog Việt Nam để tránh bị kiểm duyệt các phát biểu của mình.

4. Các mạng xã hội cạnh tranh quyết liệt

Năm 2007 chứng kiến sự ra đời của một loạt các mạng xã hội tại Việt Nam như YoBanBe, CyWorld, CyVee, FaceViet, TamTay, GuongMat, Blog Cafe… Các mạng này đang phải cạnh tranh gay gắt để thu hút đăng ký trong bối cảnh hầu hết người dùng mạng xã hội đầu tư thời gian vào Yahoo!360. Liệu năm 2008 có thể sẽ chứng kiến sự bứt phá của các mạng xã hội Việt Nam với sự tham gia của các đại gia như FPT, VC Corp?

5. Các quĩ đầu tư hướng vào web 2.0

Quĩ đầu tư mạo hiểm IDG — IDG Ventures — đã đặc biệt chú ý tới các dịch vụ web 2.0 thông qua việc đầu tư vào một loạt các công ty dot-com thế hệ mới như Vega (Clip.vn), VC Corp, Cyworld, CyVee, DiaDiem… Đây là một động lực lớn cho web 2.0 Việt Nam. Các quĩ đầu tư khác như DFJ VinaCapital, FPT Capital cũng bắt đầu để mắt tới các web 2.0 hứa hẹn một năm 2008 sôi động phía trước.

6. Internet Việt Nam bước vào năm thứ 10

Internet Việt Nam đã bước vào năm thứ 10 với sự phát triển nhanh chóng về lượng. Có thể thấy Internet đã len lỏi vào tất cả hang cùng ngõ hẻm và tới hầu hết các thành phần dân cư. Nhưng về mặt chất, người ta vẫn dùng Internet như phương tiện truyền thông hơn là phương tiện làm việc, giao tiếp. Dù vậy có thể hy vọng sự thay đổi về lượng sẽ nhanh chóng dẫn tới sự thay đổi về chất trong những năm sắp tới.

7. VC Corp tiến nhanh

Sau khi đưa ra dịch vụ tìm kiếm theo chủ đề (vertical search) BaamBoo, VC Corp đã tiếp tục đưa ra một loạt dịch vụ khác trên nhiều mảng thị trường khác nhau như RongBay, SanNhac… và sẽ tiếp tục đưa ra các dịch vụ web khác trong năm nay. Với tham vọng lớn, đội ngũ phát triển nhiều nhiệt huyết và được đâu tư tốt, VC Corp đang tiến rất nhanh trong Web 2.0 nhưng có lẽ là quá nhanh chăng?

8. VinaGame theo đuổi chiến lược Zing

VinaGame thoát ra khỏi lớp áo của một nhà cung cấp game online và buớc sâu vào địa hạt web với chiến lược Zing bao gồm Zing Chat, Zing Portal và Zing MP3. Đây có phải là sự chuyển hướng chiến lược của công ty sau khi có những thành công nhất định với mạng YoBanBe hay chỉ nhằm thay đổi hình ảnh với các nhà đầu tư trước vụ IPO sắp tới?

9. FPT 2.0

Người khổng lồ FPT có vẻ đã phần nào hiểu được tầm quan trọng của web 2.0 cả về nội dung lẫn tinh thần khi tuyên bố tiến vào lãnh địa này bằng chiến lược FPT 2.0: tái cấu trúc FPT Software và đầu tư vào web 2.0. Với một công ty chưa thực sự chứng tỏ được nhiều so với tầm cỡ của mình trong software nói chung và các dịch vụ web nói riêng thì đây quả là một chiến lược tham vọng. Tuy nhiên thành công trong web 2.0 phụ thuộc vào hai yếu tố là khả năng thay đổi và tốc độ tiếp cận vấn đề — câu hỏi vẫn là liệu FPT có đủ nhân tài và quyết tâm làm việc này hay nó sẽ chỉ là một buzzword?

10. Web 2.0 Việt Nam Blog chuyển qua domain riêng

Tất nhiên là tôi đang nói đùa , xin các bạn bổ xung các sự kiện khác mà theo các bạn là đáng chú ý nhất trong năm qua.

Happy New Year!

Chúng ta vừa kỷ niệm 10 năm ngày kết nối Internet và cùng với nó là sự thay đổi lớn lao trong xã hội Việt Nam. Đây là những hồi ức và suy nghĩ của tôi sau gần 10 năm trên Net.

Những ngày chập chững (1997 - 1998)

Không lâu sau khi Việt Nam kết nối Internet, tôi có dịp lần đầu tiên vào Net tại Đại học Bách Khoa TP.HCM. Đây là nơi duy nhất tôi có thể truy cập Internet với giá chỉ đúng bằng tiền mướn máy tính ở ngoài (khoàng 2000đ/h). Khi đó thậm chí tôi chưa biết tới Google — dịch vụ tìm kiếm thống trị là Yahoo bên cạnh đó là nhiều tên tuổi khác mà đến giờ này đã trở thành khá xa lạ với phần lớn các bạn như AltaVista, Lycos, WebCrawler… Đây là thời kỳ bắt đầu bùng nổ của các dot-com. Các dịch vụ web mọc lên như nấm tìm đủ mọi cách để lôi kéo khách hàng đăng ký vào web của mình như quảng cáo, dội bom thư… Nhân viên của các công ty Internet làm việc như điên với hy vọng công ty mình sẽ có ngày “lên sàn” (IPO) và sẽ trở thành triệu phú sau một đêm.

Điều bực mình nhất với tôi lúc ấy là hộp thư của Yahoo!Mail chỉ cho có 2 MB và nếu không truy cập vào đó trong 3 tháng nó sẽ thẳng tay xóa sổ tài khoản của bạn. Tôi ít nhất cũng mất vài tài khoản với những tên khá đẹp như hongquang@yahoo.com… Các dịch vụ mail khác cũng có những điều kiện ngặt nghèo không kém, cái rộng rãi nhất cũng chỉ cho bạn hộp thư 8 MB nhưng để đăng ký vào các dịch vụ này thì bạn sẽ phải là người rất kiên nhẫn. Triết lý của các công ty Internet thời đó là càng thu thập được nhiều thông tin của người dùng càng tốt (cái này chắc là lấy ý tưởng từ marketing của FMCG). Thế là mỗi lần đăng ký bất cứ một dịch vụ nào bạn cũng phải điền đủ thứ thông tin gia phả vào một (hay nhiều) biểu mẫu dài dằng dặc. Quả là cơn ác mộng của kỷ nguyên web 1.0!

Trình duyệt Netscape Navigator là mặc định, còn rất ít người dùng Internet Explorer. Mạng chậm khủng khiếp, thường phải mất một vài phút để truy cập vào được một trang web nếu may mắn kết nối không bị đứt vô thời hạn. Nhưng niềm hạnh phúc được nhìn ra thế giới bù đắp cho tất cả mặc dù web lúc đó còn khá hỗn loạn, để tìm ra được đủ thông tin bạn thường cần những tool giúp sục sạo vào 10 search engine khác nhau củng lúc. Tôi vẫn nhớ mình đã làm bài luận về chính sách tiền tệ với tài liệu thu thập từ Internet (quá oai!) trong đó có bài viết của một cựu cục trưởng Cục dự trữ liên bang Mỹ. Một trong những vấn đề ông kinh nghiệm có đại ý là “Chính sách tiền tệ có ảnh hưởng tới nền kinh tế với tốc độ chậm nên phải có sự nhạy cảm để dự báo trước được các vấn đề như lạm phát. Còn khi nó đã xảy ra rồi mới điều chỉnh chính sách thì đã quá muộn.” Nhìn tình hình lạm phát, giá cả tăng vọt ở nước ta như hiện nay thì chẳng biết có ai trong những người làm chính sách tiền tệ của chúng ta đọc bài học đã có trên Net từ 10 năm trước này không?

Thời của Dial-up (1999 - 2002)

Những năm sau tôi đã có thể truy cập web ở nhà qua kết nối dial-up. Tuy nhiên, đó là một sự xa xỉ vì giá cước trên trời, muốn tiết kiệm tiền tôi thường phải thức đêm để được giảm giá hay miễn phí cước truy cập. Thú thực những năm 1999 - 2002 tôi không hứng thú với Internet lắm một phần vì sự sụp đổ của dot-com và phần khác vì đường truy cập quá chậm để có thể thực sự làm được gì có ích trên Net.

Đây cũng là thời kỳ mà Netscape bị Internet Explorer đánh bại bằng chiêu bài “miễn phí và tích hợp”. Windows 98/XP và bộ Office làm mưa làm gió với vị thế gần như tuyệt đối trên desktop. Các dot-com rơi rụng gần hết và bạn có thể tìm mọi thứ trên Net bằng Google.

Công việc chủ yếu khi nối mạng của tôi là để tìm và download các phần mềm. Quá bực mình với sự chậm chạp của dial-up tôi đã viết một bài về cách tối ưu hóa modem và tăng tốc download, lướt web đăng trên diễn dàn của VNN — bài viết này sau đó được đăng lại tại website của anh Le Hoan (và tại nhiều trang web khác), nó trở nên nổi tiếng đến mức cho đến gần đây tôi vẫn còn nhận được mail hỏi về cách tối ưu hoá modem

Trở lại với Net (2003 - 2007)

Năm 2003, trảo lưu chat chít bắt đầu nở rộ cùng với sự xuất hiện của băng thông rộng ADSL. Tôi cảm thấy rất hứng khởi và tò mò không hiểu công nghệ nào giúp việc truyền thông điệp qua các mạng chat nhanh với tốc độ gần thời gian thực đến thế. Lúc này Yahoo!Chat còn chưa cho phép gõ tiếng Việt (cả Unicode và các font nội địa) và tất nhiên phải viết message kiểu không dấu hay kiểu VIQR trông rất loằng ngoằng khó đọc.

Thế là, một lần nữa bức xúc quá, tôi ngồi xuống viết ứng dụng chat có tên OlaalO!Chat dành riêng cho người Việt Nam. OlaalO!Chat dùng giao thức Jabber (giao thức này hiện đang được Google dùng trong GTalk) và viết trên .Net. Nó có khá nhiều tính năng vượt trội so với Yahoo!Chat lúc ấy, đặc biệt nó cho phép bạn gởi thông điệp bằng bất kỳ font chữ nào bạn có (các bạn có thể xem bài giới thiệu trên Echip và trên trang web của OlaalO!Chat). Nhưng OlaalO!Chat không cất cánh như tôi mong muốn (mặc dù đã thu hút được vài ngàn đăng ký) do hạn chế cả về hạ tầng lẫn marketing nên không thể tạo ra network effect; ngoài ra Yahoo!Chat đã trở nên quá lớn để bị thay thế. Cuối cùng câu hỏi đặt ra với một mạng chat là “Bạn đăng ký vào một mạng chat để làm gì khi mà tất cả bạn bè mình ở một mạng khác?” Đây cũng vẫn là câu hỏi dành cho Zing Chat hôm nay.

Năm 2004, việc làm OlaalO!Chat bất ngờ mang lại cho tôi một sự chuyển hướng khác: từ bỏ làm kinh doanh, chuyển qua làm IT. Cuối cùng tôi muốn làm cái gì mình thực sự thích thú và tôi đã không phải hối hận vì quyết định này.

Năm 2005, tôi bắt đầu biết tới web 2.0 và thường xuyên vào TechCrunch để xem ứng dụng web nào sẽ là “the next big thing”.

Năm 2006, lấy cảm hứng từ bài viết của javaeater trên JavaVietnam.org, blog “Web 2.0 - Vietnam” ra đời.

Năm 2007, nhiều dự định, tính toán… nhưng chắc chắn tôi sẽ tiếp tục đi cùng với web 2.0.

Tổng kết

Kể từ khi ngắm nhìn bánh lái của thuyền trưởng Netscape Navigator với một cảm giác thật “vĩ đại” vì mình đã được vào Internet đến khi hòa mình vào cuộc cách mạng Web 2.0 là một chặng đường dài với nhiều thay đổi trong cuộc đời. Cuối cùng tôi lại trở về với Internet và hy vọng sẽ làm được gì đó trên Net và cho Net trong 10 năm tiếp theo. Không rõ đây là định mệnh hay duyện nợ nhưng tôi muốn nói lời cảm ơn với Internet và những người đã đưa Internet vào Việt Nam.

Vài dòng cảm xúc chia sẻ cùng các bạn!

Thế giới là một cuộc chọn lọc và đào thải không ngừng, nhưng thế giới IT còn khắc nghiệt hơn. Bạn sẽ là người bị đào thải kế tiếp?

1. Cái chết của mô hình Waterfall

Năm 1970, mô hình nổi tiếng và được áp dụng trong qui trình phát triển phần mềm tại phần lớn các công ty hiện nay ra đời: mô hình thác nuớc (waterfall model). Mô hình này là kết quả của sự kết hợp các mô hình sản xuất từ các ngành kỹ thuật khác áp dụng cho công nghệ phần mềm. Nó định nghĩa ra chuỗi qui trình phát triển theo thứ tự từ trên xuống bao gồm: lấy yêu cầu khách hàng, làm thiết kế, phát triển, kiểm định và cuối cùng sẽ bàn giao cho người dùng. Bạn sẽ thấy mô hình này giống hệt với qui trình xây một căn nhà: kiến trúc sư tìm hiểu yêu cầu của chủ nhà, thiết kế căn nhà, đưa cho đội ngũ thi công thực hiện, kiểm tra chất lượng và cuối cùng trao chìa khóa cho người sở hữu.
Năm năm sau, Frederick Brooks phát hiện ra lỗ hổng lớn đầu tiên của mô hình này trong cuốn sách kinh điển về quản trị dự án: The Mythical Man-Month (Bí mật về tháng nhân công). Chắc các bạn làm phần mềm đều biết khái niệm man-month (hay man-day) là thước đo căn bản để tính giá cho việc phát triển phần mềm: đó là công lao động trong một tháng (hay một ngày) của một lập trình viên. Phát hiện nổi tiếng nhất của Brooks là “trong phát triển phần mềm không phải cứ thêm nhân công thì dự án sẽ nhanh hơn theo cùng cấp số“. Vấn đề là do sự mất cân đối trong giao tiếp khi số lượng người tham gia tăng lên.

Nhiều năm qua đi, người ta ngày cảng học hỏi được nhiều hơn về cách tốt nhất để làm một phần mềm và cũng bắt đầu nhận thức được rằng mô hình thác nước là quá cứng nhắc và thiếu thực tế. Không giống như việc bạn xây một căn nhà, ngay khi thiết kế, người ta đã dự kiến được 99% hình thù và chi tiết căn nhà sẽ như thế nào. Một dự án phần mềm hiếm khi được hình dung một cách chi tiết và đúng theo yêu cầu công việc. Chỉ khi đưa vào thử nghiệm trong môi trường thực các vấn đề mới bắt đầu phát sinh và việc thay đổi yêu cầu diễn ra thường xuyên.

Những người “ngoại đạo” thường nghĩ rằng vì phần mềm là “mềm” nên có thể dễ dàng thay đổi chỉnh sửa tùy hứng. Nhưng thực ra phầm mềm cũng giống như bất kỳ một cơ cấu kỹ thuật nào khác (như máy móc cơ khí chẳng hạn), nó cũng có thiết kế và cấu trúc (mà thường lại còn phức tạp hơn các máy móc cơ khí rất nhiều).

Khi yêu cầu công việc thay đổi, việc thay đổi trong phần mềm là tất yếu và trong thế kỷ 21 này các thay đổi lại càng diễn ra thường xuyên và nhanh chóng. Với mô hình thác, việc theo kịp các thay đổi là không thể thực hiện vì vòng qui trình của nó quá dài. Nó giống như việc cứ mỗi lần có bất kỳ thay đổi nào là bạn phải gần như phải phá căn nhà đi và xây lại từ đầu. Bạn có thể hình dung ra được sự tốn kém và bất tiện sẽ lớn như thế nào.

Tóm lại, hai vấn đề lớn nhất của mô hình thác nước là:

1. Mô hình này quá tự tin với giả định rằng chúng ta luôn có thể làm được một hệ thống hoàn hảo ngày lần đầu.

2. Phầm mềm ngày càng khác với các cơ cấu kỹ thuật cứng nhắc mà giống như các cơ thể sống - nó phải tiến hóa để thích hợp với môi trường. Đây chính là tiền đề cho một phương thức phát triển mới chiếm lĩnh ưu thế trong những năm gần đây: phương thức phát triển linh hoạt (Agile Development Methods).

2. Phát triển linh hoạt - Phần mềm tiến hoá

Phương thức phát triển phần mềm linh hoạt bắt đầu xuất hiện vào đầu những năm 90 với mục tiêu là phần mềm phải có khả năng biến đổi, phát triển và tiến hóa theo thời gian mà không cần phải làm lại từ đầu. Phương thức này tập chung vào tính đơn giản: tạo ra một phần mềm thật đơn giản đáp ứng đúng yêu cầu của khách hàng hôm nay và sẵn sàng cho những thay đổi vào ngày mai.

Phương thức phát triển này dựa trên hai kỹ thuật đáng lưu ý nhất:

1. Refactoring: Giống như vệc bạn trang trí lại căn nhà mà không cần phải cơi nới, xây thêm hay xây lại, “refactoring” (xin lỗi, tôi chưa tìm được từ tiếng Việt nào thích hợp để dịch) cho phép chúng ta chuyển đổi mã lệnh để làm cho ứng dụng tốt hơn, đẹp hơn mà không phá hỏng nó (các bạn có thể tìm hiểu thêm về kỹ thuật này trong cuốn Refactoring: Improving the Design of Existing Code).
2. Developer Testing: Phần mềm do chính các lập trình viên được kiểm định thay vì do các nhóm tester độc lập làm. Công cụ là “unit test”, cho phép từng phần nhỏ của phần mềm được kiểm định ngay trong quá trình phát triển trước khi lắp ghép vào ứng dụng. (xin xem thêm cuốn Test Driven Development: By Example)

Một trong những yếu tố khác khiến cho phương thức phát triển linh hoạt có thể cất cánh là sự lớn mạnh của các ngôn ngữ kịch bản (scripting language) như PHP, Python và gần đây là “viên hồng ngọc” Ruby. Tính linh hoạt của các ngôn ngữ này khiến cho việc thay đổi phần mềm dễ dàng hơn nhiều so với các ngôn ngữ tiền bối. Thêm vào đó là việc cộng đồng mã nguồn mở đang cung cấp vô số các thư viện dựng sẵn, đáp ứng cho việc phát triển nhanh, triển khai nhanh, thường xuyên đưa ra các cập nhật mới (release soon, release often) theo đúng tinh thần của phương thức phát triển linh hoạt. Phần mềm ngày nay không phải được nâng cấp hàng năm mà là hàng tuần, thậm chí hàng ngày.

3. Tương lai phát triển phần mềm: Chỉ cần một vài “nghệ nhân”

Digg, del.icio.us… các “phần mềm” trị giá hàng chục triệu, hàng trăm triệu USD chỉ do một hai người thực hiện. Facebook, mạng xã hội trị giá nhiều tỷ USD, cũng chỉ do một nhóm nhỏ làm ra.

Bí quyết phát triển các phần mềm có giá trị nhất ngày nay là chỉ cần một vài người có kỹ năng, nhiều nhiệt huyết. Với vài cá nhân xuất sắc trang bị các ngôn ngữ lập trình hiện đại và phương thức làm việc mới, một nhóm nhỏ có thể làm ra những sản phẩm tốt hơn cả một “đạo quân” lập trình viên trước kia.

Tổng kết lại, có thể thấy những thay đổi sẽ diễn ra trong các năm tới đây:

• Những kỹ sư phần mềm có trình độ cao, có nhiệt huyết và tham vọng sẽ là những cỗ máy làm ra tiền.
• Những lập trình viên không có kỹ năng đặc biệt có lẽ nên tìm việc làm ở lĩnh vực khác.
• Những thay đổi mà chúng ta đang thấy ở thị trường phần mềm đại chúng sẽ diễn ra ở các công ty lớn.
• Đưa phần mềm cho nước ngoài gia công (outsourcing) sẽ ngày càng ít tính kinh tế hơn.
• Khoa học máy tính vẫn là lĩnh vực cạnh tranh và đòi hỏi cao.

4. Tương lai của các LTV Việt Nam

Nhìn các xu hướng đang diễn ra trên thế giới, có thể thấy rằng các dự án cần hàng trăm người sẽ ngày càng ít đi. Theo tính toán của Mỹ, chi phí outsourcing đang gia tăng (từ 1/10 lên 1/3 so với giá thành sản xuất trong nước) làm cho việc đưa phần mềm ra nước ngoài gia công ngày càng kém hấp dẫn. Ngoài ra, do khó khăn về giao tiếp và chệnh lệch về trình độ, chất lượng các dự án này cũng không được như mong muốn và rất khó bắt kịp các thay đổi của khác hàng.

Các LTV luôn có xu hướng muốn gia nhập các công ty lớn, tham gia vào các dự án lớn. Nhưng có thể đấy sẽ cách tiếp cận sai lầm vì:

• Tương lai của các công ty làm xuất khẩu phần mềm dạng này đang ngày càng bấp bênh.
• Bản thân các LTV thường không cải thiện được trình độ vì các công việc được giao ít cần kỹ năng cao hay tính sáng tạo.

Tất nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, sự thay đổi sẽ không diễn ra ngay trong nay mai — mô hình thác nước và các biến thể của nó vẫn sẽ được dùng, người ta sẽ vẫn outsourcing. Nhưng mọi thứ sẽ ngày càng khó khăn hơn, đòi hỏi cao hơn và chỉ khi bạn thực sự chuẩn bị tốt cho sự thay đổi thì mới tránh được việc bị đào thải.

Đáng lo ngại nhất là các LTV Việt Nam còn xa mới theo kịp các đồng nghiệp ở các nước như Ấn Độ hay Ireland cả về mặt tổ chức lẫn kỹ năng. Chúng ta quá chú trọng tới các công nghệ độc quyền của Microsoft, Oracle hay IBM và hiểu biết về mã nguồn mở là một lỗ hổng lớn. Không may, có thể ngày mai công ty sẽ nói lời chia tay với bạn chỉ vì bạn không có kinh nghiệm gì về Python hay cơ sở dữ liệu MySQL. Như tựa một bộ phim “Đó là một tương lai không quá xa” (Not too far future), xin hãy suy nghĩ lại con đường của mình.

(theo ReadWriteWeb)