Nếu các bạn chưa từng biết khái niệm BarCamp là gì thì tôi xin có vài lời giới thiệu: nói chung đây là một kiểu hội nghị cho những người yêu thích công nghệ mà những người chỉ quen tham gia kiểu hội nghị truyền thống sẽ rất dễ bị “sốc”.

Mỗi người tham gia đều có thể trình bày các đề tài mà mình yêu thích nhưng không có bất cứ rằng buộc nào về lịch trình (trừ rằng buộc về thời gian mỗi bài thảo luận không nên kéo dài quá 30 phút để nhường chỗ cho người khác). Sẽ có nhiều đề tài được trình bày cùng lúc (tất nhiên trong các phòng khác nhau) nên bạn sẽ có thể chọn tham dự cái nào bạn thích, bạn quan tâm mà thôi. Sẽ không có gì ngạc nhiên nếu có những phòng có hàng trăm người tham dự trong khi có phòng chỉ lèo tèo vài người. Tinh thần của BarCamp là bạn chính là người tạo nên sự kiện nên bạn có thể thoải mái đặt câu hỏi cho các diễn giả, thậm chí ngắt lời hay lên trình bày ý tưởng riêng của bạn trên diễn đàn.

Cũng như các bạn khác tới tham gia BarCamp, tôi cũng chỉ có thể tham dự được một số buổi thuyết trình. Sau đây là vài ghi nhận của riêng tôi lần lượt theo thứ tự thời gian.

Zing Me 3.0

Chắc các bạn cũng biết tôi đã viết một bài về Zing Me gần đây và đó là lý do vì sao tôi tò mò muốn biết cái gì là Zing Me 3.0. Về căn bản, khái niệm web 3.0 không nhận được nhiều sự cổ vũ của giới công nghệ nhưng nếu coi web thời gian thực (real-time web như Twitter, Facebook chat) là công nghệ web thế hệ thứ ba thì đó là cái Zing Me đang hướng tới.

Zing Me cũng tuyên bố đã mở cửa nền tảng của mình vốn được xây dựng hoàn toàn trên chuẩn Open Social (version 0.9) cho các bên thứ ba được lựa chọn để xây dựng các ứng dụng, game. Các ứng dụng này sẽ có hai lợi thế là tận dụng được user base rất lớn, rất nhiệt tình của VinaGame và (theo tôi quan trọng hơn) là tận dụng được hệ thống thanh toán rất thành công của VinaGame. Tất nhiên, họ sẽ cùng Zing Me chia sẻ lợi nhuận.

Khoảng tới giữa năm tới, nền tảng này sẽ được mở rộng hơn và Zing Me dự định sẽ tổ chức một cuộc thi viết ứng dụng cho mạng xã hội của mình. Hy vọng khi đó chúng ta sẽ hiểu hơn về con số 3.0 của Zing Me.

Ask me about HTML/CSS

Đây là chủ đề của bạn Đức Ban và Min được khá nhiều người tham dự và đã kéo dài thời gian hơn dự kiến (30′). Theo tôi đây là một cuộc thảo luận đúng theo tinh thần BarCamp khi gần như không có khoảng cách giữa người trình bày và người dự khán.

HTML và CSS không phải là những lĩnh vực dễ nắm vững và làm chủ như nhiều người lầm tưởng. Làm không đúng chúng ta sẽ có một website lệch lạc về cách trình bày, khó dùng và nặng nề khi hiển thị.

Start-up for tech geeks

Một đề tài khá hấp dẫn được trình bày bởi Lê Việt Hồng, nó nêu bật các thách thức, khó khăn về nguồn lực và tâm lý mà một startup thường sẽ phải đối mặt.

Có thể phần lớn những vấn đề mà đề tài nêu lên chúng ta đã đọc ở đâu đó (vì thế một số bạn cho rằng bài thuyết trình này hơi sách vở) nhưng bạn Hồng đã làm nổi bật được những ảo tưởng và hiện thực của các startup tại Việt Nam như đặt ra kỳ vọng quá cao kiểu “đánh bại Google” hay quá chóng chán nản khi không được đầu tư…

Nói chung mỗi startup phải cân bằng được giữa giấc mơ và thực tế, phải luôn đánh giá và tự đổi mới thì mới hy vọng thành công (và nên chấp nhận một thực tế là tỷ lệ thành công khá nhỏ).

Các bạn có thể xem slide của bài thuyết trình này ở đây.

Mozilla

Một trong những bài thuyết trình được mong đợi là từ Gen Kanai, đại diện khu vực của Mozilla. Chủ đề chính là về phiên bản tiếng Việt của Firefox, lộ trình phát triển của Firefox và các dự án khác của Mozilla.

Mozilla cũng cho biết họ ý thức được các vấn đề của Firefox như khởi động chậm, ngốn RAM, hay chết “bất đắc kỳ tử”… và đang làm việc tích cực để cải thiện khi mà Chrome đang có một số lợi thế về công nghệ.

Điểm đáng nói là chỉ có khoảng 10% người dùng Việt Nam dùng phiên bản tiếng Việt của Firefox. Theo đóng góp của tôi, Mozilla nên cải thiện CSDL về IP của Việt Nam để có thể redirect hết người dùng từ Việt Nam tới trang download phiên bản tiếng Việt của Firefox như cách Google đang làm rất tốt.

Vietnam Social Media

Tôi rất tiếc không tham dự buối thuyết trình này từ đầu (vì mải “chém gió” với anh Khải, Zing Me, về mạng XH ở Việt Nam ) trong đó có một nghiên cứu gây nhiều tranh cãi là về biểu đồ mức độ tham gia (technograph) của người dùng Việt Nam trên các mạng xã hội. Nhìn chung bức tranh là khá giống với Trung Quốc: tỷ lệ người “cưỡi ngựa xem hoa” (spectators) khá cao trong khi tỷ lệ những người tạo ra nội dung (critics, creators) còn thấp.

Dù còn có nhiều câu hỏi về độ tin cậy của các con số thống kê (như số lượng mẫu, cách tiến hành survey), tôi cho rằng nhóm của bạn Anh Hùng đã làm việc nghiêm túc và như người ta đã nói “mọi thống kê đều có vấn đề nhưng vẫn hơn là chẳng có thống kê nào“.

(Tôi sẽ cập nhật link tới chi tiết kết quả thống kê và cách tiến hành survey khi các tài liệu này được đưa lên mạng.)

Online Marketing

Đây là đề tài được bạn Long (từ BaoMoi.com) và Christopher Trần (giám đốc điều hành công ty AdMax Network) trình bày.

Trong khi bạn Long nói vắn tắt một số kinh nghiệm và dự đoán xu hướng của online marketing tại Việt Nam, trình bày của Chris đi sâu vào cách tiếp cận một cách hệ thống và khoa học với lĩnh vực còn mới mẻ này trong bối cảnh người dùng Việt Nam ngày càng bỏ nhiều thời gian cho các hoạt động online trong khi các công ty FMCG lại khá thờ ơ với quảng cáo mạng.

Một con số đáng suy nghĩ là các cty VN chỉ bỏ dưới 1% ngân sách quảng cáo cho Internet và cuối buổi thảo luận một bạn đã từng làm các chiến dịch QC cho FMCG cho rằng sau khi “test” thì các marketer nhận thấy hiệu quả của quảng cáo online kém xa TV và các kênh media truyền thống tại Việt Nam.

Có thể bạn đó có lý phần nào nhưng theo tôi tỷ lệ ngân sách dưới 1% là con số lố bịch so với số lượng người dùng net hiện nay ở Việt Nam. Vấn đề là ở cách đo lường hiệu quả, thực tế là đo lường hiệu quả QC trên các phương tiện truyền thông truyền thống một cách chính xác là rất khó. Tôi vẫn nhớ một câu nói nổi tiếng của John Wanamaker, người được coi là cha đẻ của quảng cáo hiện đại:

“I know that half of my advertising is wasted but I don’t know what half.”

(Tôi biết rằng một nửa số quảng cáo của mình là lãng phí nhưng tôi không biết là nửa nào.)

Và tôi liên hệ tới một câu nói khác (xin lỗi tôi không nhớ tên tác giả) đại ý là:

“Problem of online marketing is that everything can be measured.”

(Vấn đề của tiếp thị trực tuyến là mọi thứ đều đo lường được.)

Phải chăng người ta đang phung phí tiền bạc vào những thứ khó đo lường được hiệu quả hay họ chưa nắm được cách đo lường hiệu quả của một chiến dịch marketing online khi chỉ nhìn thấy mỗi số “click” mà không biết rằng còn nhiều thông số quan trọng khác?

Tổng Kết

Do không tham dự được BarCamp Saigon lần trước (năm 2008) nên tôi không thể so sánh được mức độ thành công của lần này. Nhưng tôi cho rằng thành công là định nghĩa của riêng từng người.

Nếu mục tiêu chính của các bạn là lấy áo T-Shirt BarCamp hay phù hiệu của Mozilla thì không cần phải bàn thêm. Nếu bạn muốn học được những kiến thức cao siêu thì có thể bạn sẽ thất vọng. Nếu bạn quen với các kiểu hội nghị “nghe là chính” thì bạn sẽ cho rằng BarCamp thiếu nghiêm túc. Nhưng nếu bạn tới BarCamp với hy vọng gặp gỡ thêm vài người, tìm hiểu thêm vài vấn đề nho nhỏ thì bạn sẽ thấy đó là một thành công.

Bản thân tôi rất tiếc không thể phân thân để tham dự được nhiều buổi thuyết trình, thảo luận hơn. Tôi rất muốn nghe về các Advanced Javascript Techniques, về Django, hay về cách các bạn vô hiệu hóa một cuộc tấn công DDOS trong vòng 30 phút…

Tất nhiên BarCamp vẫn còn vài hạt sạn chủ yếu do thái độ thụ động của người tham gia (có thể do dùng Tiếng Anh quá nhiều) và những kiểu đặt câu hỏi “bắt bí” hay kiểu “biết câu trả lời rồi nhưng vẫn hỏi”. Nhưng nhìn chung từ BarCamp chúng ta có thể thấy được một phần bức tranh của giới phát triển công nghệ tại Việt Nam, những trăn trở và hướng phấn đấu của các lập trình viên và các nhà quản lý IT.

Hy vọng được gặp các bạn ở BarCamp sau và rất có thể tôi sẽ có bài thuyết trình riêng tại đó.

Friendster ra đời năm 2002 do Jonathan Abrams sáng lập xuất phát từ một ý tưởng lãng mạn: ông bị thất tình và muốn tìm những cô gái khác từ sổ địa chỉ e-mail của bạn bè. Có thể nói Friendster ra đời đúng vào thời điểm chín muồi cho nhu cầu của một mạng xã hội trong khi các mạng xã hội ra đời trước đó như Six Degrees và SocialNet đều thất bại. Không cần bỏ ra môt xu cho marketing, ngay đến mùa thu năm 2003 Friendster đã có được 3 triệu đăng ký và các báo lớn như Time, Esquire, Vanity Fair, Entertainment Weekly, US Weekly và Spin đều viết về hiện tượng Friendster trong khi còn chưa một ai biết tới MySpace. Jonathan Abrams đã trở nên rất nổi tiếng lúc đó.

Cũng vào thời điểm này Google đã đưa ra đề nghị mua lại Friendster với giá 30 triệu USD trả bằng cổ phiếu — một đề nghị mà nếu Mr. Abrams chấp nhận thì hôm nay có lẽ ông đã có trong tay không dưới 1 tỷ USD cổ phiếu của Google. Tất nhiên ông không chấp nhận — là một kỹ sư khá tự phụ và bị bao phủ bởi bóng mây thành công ông không dễ gì bán đi đứa con của mình như thế — ông muốn tạo nên một đế chế mới có thể sánh vai với những Google, Yahoo…

Để chuẩn bị cho kế họach chinh phục đỉnh cao của mình, Friendster đã thu nạp vào ban quản trị những tên tuổi lớn của Sillicon Valley như John Doerr, một VC huyền thoại từ quĩ Kleiner Perkins nơi đã đầu tư vào Google, Netscape, Amazon, và Bob Kagle, quĩ Benchmark Capital, một trong những nhà đầu tư đầu tiên vào eBay. Ngoài ra còn có Timothy A. Koogle, cựu CEO của Yahoo trong thập kỷ 90, Peter A. Thiel, đồng sáng lập PayPal và K. Ram Shriram — người nổi tiếng vì khoản đầu tư ban đầu vào Google (angel investment). Với một đội ngũ đầy tiếng tăm và kinh nghiệm như vậy ít ai có thể nghi ngờ về sự thành công của Friendster, nhưng chớ trêu thay, đây chính là tiên đề cho sự tuột dốc của mạng này.

Mặc dù có lý lịch tuyệt vời, những thành viên của ban quản trị Friendster đều là những người đã trên 50 tuổi, lứa tuổi khó có thể cảm nhận một mạng xã hội thực sự là gì và cần gì. Bản thân Abrams cũng bị áp lực bởi những tên tuổi lớn ấy và đã không thể tập chung thực hiện các kế hoạch của mình. Và trong khi các thành viên ban quản trị họp hành liên tục để nói về Google, Yahoo… hay đưa ra các điều lớn lao cho Friendster như VoIP, bản địa hóa Friendster với các ngôn ngữ Trung, Nhật, về tiềm năng quảng cáo trên mạng… thì họ lại quên đi một thực tế là website đang ngày càng chậm chạp, các chức năng tê liệt và người dùng đang nổi giận vì mỗi trang web phải mất gần cả phút mới hiện ra.

Cũng trong thời điểm này đối thủ mà sau này sẽ biến Friendster thành “lịch sử” xuất hiện — đó không phải ai xa lạ: MySpace. Thế mạnh của MySpace là nó cho phép tùy biến, tô điểm cho lý lịch của người dùng và cung cấp các công cụ thời thượng như blog, photo… Trong khi các đối thủ liên tục đưa ra các chức năng mới thì Friendster lại không thể làm vậy vì mạng này quá chậm và việc đưa thêm các công cụ mới sẽ chỉ làm trầm trọng thêm vấn đề. Friendster muốn trở thành một Google mới trong khi lại không thể tập chung nguồn lực để giải quyết bài toán kỹ thuật căn bản nhất là tốc độ dịch vụ!

Cuối cùng là những quyết định phản ánh nhãn quan (hẹp hòi) của các nhà quản trị đã làm cho người dùng rời bỏ mạng này như việc cấm đưa hình ảnh tiếu lâm hay hình chó, mèo lên mạng và đưa ra nhiều “nội qui” khác trong khi MySpace khuyến khích người dùng làm bất kỳ những gì họ muốn. Năm 2004 đánh dấu sự bùng nổ của MySpace và mặc dù liên tục thay đổi giám đốc điều hành Friendster vẫn mất dần những người dùng trung thành đặc biệt là tại Mỹ. Năm 2006, theo comScore số lượng người dùng thực của MySpace đã lớn gấp hơn 50 lần của Friendster. Một năm trước đó (2005) MySpace đã được News Corporation của tỷ phú truyền thông Rupert Murdoch mua lại với giá $580 triệu USD còn Friendster được rao bán nhưng cũng chẳng nhà đầu tư nào chịu bỏ ra dù chỉ $20 triệu USD – trong thế giới web, ranh giới giữa thành công và thất bại thật là đậm nét!

Đầu năm 2006, Friendster quyết định tái cấu trúc bằng việc giải tán ban giám đốc trên ngũ tuần của mình và tập chung hầu hết nguồn lực vào việc cải thiện tốc độ của dịch vụ. Họ cũng vứt bỏ những dự định viển vông và định vị mình như một mạng xã hội dành cho nhóm người lớn tuổi hơn, khuyến khích người dùng tại các khu vực ngoài nước Mỹ. Ba phần tư người dùng Friendster đến từ các nước châu Á như Philippines, Malaysia, Singapore… và có lẽ vì thế họ đang nhìn Việt Nam như một cơ hội mới.

Chào mừng Friendster tới Việt Nam! Với tôi mạng xã hội này là những bài học về quyết định, sự tập trung, cách lựa chọn công nghệ và nhãn quan. Một trang web chỉ có thể thành công nếu nó không bắt người dùng phải chờ đợi, một mạng xã hội chỉ thành công khi nó cho phép các cá nhân thể hiện mình. Cơ hội trên web rất ngắn ngủi và nếu bạn không thể tận dụng nó thành công thì hàng chục đối thủ khác sẽ rất vui lòng thế chân bạn. Tại Mỹ, Friendster đã trở thành lịch sử nhưng liệu mạng này có tìm thấy tương lai tại Việt Nam hay không?

Chúng ta sẽ xem danh sách một số blog hay chính xác hơn là các cty nắm giữ những blog có giá trị cao nhất:

1. Các blog của cty Gawker: 150 triệu USD. Cty Gawker sở hữu nhiều blog nổi tiếng như Gawker, ValleyWag, Gizmodo, Wonkette… Theo thống kê từ nhiều nguồn các blog này có khoảng 30 triệu người ghé qua (unique visitor) hàng tháng, nếu mỗi người đọc 1,5 trang và thu nhập trên 1000 pageviews (CPM) là khoảng $20 thì doanh thu hàng năm của Gawker ở mức 11 triệu USD. Với đội ngũ BTV khá lớn, tỷ suất lợi nhuận biến tế (profit margin) của cty này vào khoảng 50% (tức là 5,5 triệu) và số này nhân với 15 – 30 lần (do tốc độ phát triển của các blog này khá cao) thì sẽ có giá trị của công ty Gawker.

2. MacRumors: 85 triệu USD. Đây là blog chuyên về cty Apple (người ta nói rằng nó còn thạo tin về Apple hơn cả chính ban quản trị cty ). Blog này đứng ở vị trí 2700 trên Alexa và Quantcast báo cáo có khoảng 4,3 triệu người đọc hàng tháng nhưng lại có số pageviews lên tới 33 triệu. Quảng cáo trên blog này cũng có giá cao nên ước tính CPM khoảng $30 tức doanh thu hàng năm ít nhất là 12 triệu USD với tỷ suất lợi nhuận chừng 60%. Chỉ số định giá là 12 lần lợi nhuận.

3. Huffington Post: 70 triệu USD. Đây là cái tên khá xa lạ với Việt Nam vì blog này chuyên về các chuyện chính trị của Mỹ. Thực tế blog này chưa có lời nhưng đang thu hút được khoảng 4 triệu người đọc hàng tháng nên ước tính năm nay blog có thể kiếm được khoảng 7,5 triệu USD từ quảng cáo. Do sắp tới kỳ bầu cử tổng thống của Mỹ nên pageviews của blog này tăng rất nhanh (nhưng cũng có thể sẽ xuống rất nhanh sau kỳ bầu cử). Huff Post đã được đầu tư gần 7 triệu USD và nhân với 10 lần để cho ra giá trị hiện tại.

4. PerezHilton: 48 triệu USD. Đây là blog chuyên về các chuyện của các ngôi sao Hollywood có thứ hạng Alexa là 755 và Quantcast cho biết có khoảng 10 triệu người đọc hàng tháng với 191 triệu pageviews. Tuy nhiên CPM của PerezHilton khá thấp chỉ khoảng 5 USD nên có doanh thu ước chừng 900.000 USD/tháng hay 11 triệu USD/năm và tỷ suất lợi nhuận trên 50%. Chỉ số định giá là 8 lần lợi nhuận.

5. TechCrunch: 36 triệu USD. TechCrunch (gồm TechCrunch DOT com và blog nhỏ khác) cho biết có 3.2 triệu người đọc và có số pageviews là 14.6 triệu. Do đọc giả của TechCrunch có trình độ cao nên CPM của blog này ít nhất đạt 30 USD tức là có doanh thu khoảng 5,3 triệu USD/năm. Ngoài ra, TechCrunch còn tổ chức các hội thảo với doanh thu chừng 600.000 USD/năm nên đây là “doanh nghiệp” có doanh thu 6 triệu USD và tỷ suất lợi nhuận 40%. Vì blog này phụ thuộc nhiều vào một cá nhân nên có rủi ro cao và do đó chỉ số định giá chỉ là 15 lần lợi nhuận.

Theo sau TechCrunch là một loạt các tech blog khác như Ars Technica (15 triệu), Mashable (10 triệu), GigaOm (8,4 triệu), Boing Boing (8 tr), Silicon Alley Insider (5.4 tr), ReadWriteWeb (5 triệu) và có thể nhắc tới một blog về design nổi tiếng là Smashing Magazine có giá 2.7 triệu.

Nhìn vào “bảng phong thần” này có thể thấy các blog công nghệ vẫn chiếm ưu thế; tiếp đến là các blog chính trị, tài chính. Tất nhiên blog viết về các ngôi sao màn bạc thì ở đâu cũng là người khổng lồ về pageview nhưng không hẳn có khả năng motetizing tốt vì không chọn lọc người đọc.

Ở Việt Nam, việc kiếm tiền từ blog chưa có tính hiện thực mặc dù tôi nghe nói có blog đã được trả tới cả triệu USD (?) Nhưng tôi không nghi ngờ về khả năng cạnh tranh của blog với báo chí truyền thống. Đề tài của các top blog tại Việt Nam cũng khác so với Mỹ: các blog về xã hội và văn nghệ sĩ chiếm ưu thế và chưa có blog công nghệ nào có số pageview vượt trội. Tuy nhiên, có thể là một chiến lược tốt cho các nhà đầu tư bỏ tiền vào các blog hàng đầu tại Việt Nam.

Phải nói thêm rằng các blog hàng đầu của Mỹ hoạt động như các doanh nghiệp (có đăng ký) và có một đội ngũ BTV chuyên nghiệp. Michael Arrington của TechCrunch và các blogger ở đó được ngủ rất ít vì phải ngày đêm không ngừng post các đánh giá, thông tin mới. Các blogger là những người phải chịu áp lực rất cao từ những gì mình viết ra vì không như báo chí họ không thể ẩn danh khi viết về các đề tài nhạy cảm. Nói chung cái gì cũng có giá của nó và biết đâu trong 10 năm tới danh sách những nghề tổn thọ nhất sẽ có nghề blogger?

• 800-Free-411
• Amazon MP3 music store
• Amie Street
• del.icio.us
• Digg
• Firefox
• Flickr
• Gmail
• Google Reader
• Netvibes
• Skype
• TechMeme
• Technorati
• TripIt
• Twitter
• Wordpress
• YouTube
• Zoho

Trong danh sách trên, ngoài một vài cái quá đặc thù và các web nghe nhạc trực tuyến, tôi dùng hầu hết các ứng dụng đã được nhắc tới. Trong số này tôi có vài nhận xét:

1. del.icio.us là site bookmark hàng đầu, tôi đang dùng một plugin của Firefox để giúp bookmark các bài viết ưa thích nhanh hơn. Điều phiền toái duy nhất là cách tag theo từ, chứ không phải cụm từ làm cho danh mục bị phân mảnh và khó tìm được bài lưu trữ. Ngoài ra, nhiều trang web đã biến mất sau một thời gian.

2. Digg chủ yếu để theo dõi các tin nóng. Nhưng đa số là tin “made in USA” nên nhiều khi khá vô bổ.

3. Firefox: Khỏi cần nói, tôi dùng Firefox làm trình duyệt mặc định với hàng chục plugin. Đây chính ứng dụng mà tôi “couldn’t live without”. Tuy nhiên có lẽ do overuse trình duyệt này nên nó chiếm RAM kinh khủng. Disclosure: gần hơn 70% người truy cập vào blog này dùng Firefox.

4. Flickr: Tôi không dùng ứng dụng này nhiều do ít có hứng thú chụp hình, chủ yếu để lưu trữ hình của gia đình.

5. Gmail: Sure, đây là ứng dụng mail cách mạng.

6. Google Reader: Tôi không khoái trình đọc RSS này lắm vì nó hơi thô sơ. Tôi dùng FeedReady!

7. Netvibes: Tôi là fan của Netvibes, với hàng ngàn plugin đây là trang chủ trên cả tuyệt vời.

8. TechMeme: Trang web nên đọc hàng ngày cho dân sính công nghệ.

9. Technorati: Tôi dùng nó chủ yếu để xem xếp hạng blog.

10. Wordpress: Tất nhiên đây là ứng dụng không thể thiếu vì blog này làm trên Wordpress. Nhiều plugin của Wordpress rất có giá trị nhưng đôi khi phải mất khá nhiều thời gian mới dùng được.

11. YouTube: Quá chậm nếu xem từ Việt Nam. Tôi thích Clip.vn hơn.

12. Zoho: Tôi ít dùng Zoho vì nó hơi chậm so với Google Docs.

Tôi vẫn chưa dùng Twitter, không biết có ứng dụng nào tương tự ở Việt Nam chưa? Còn những ứng dụng 2.0 mà bạn không thể thiếu là gì?

Những ngày chập chững (1997 – 1998)

Không lâu sau khi Việt Nam kết nối Internet, tôi có dịp lần đầu tiên vào Net tại Đại học Bách Khoa TP.HCM. Đây là nơi duy nhất tôi có thể truy cập Internet với giá chỉ đúng bằng tiền mướn máy tính ở ngoài (khoàng 2000đ/h). Khi đó thậm chí tôi chưa biết tới Google — dịch vụ tìm kiếm thống trị là Yahoo bên cạnh đó là nhiều tên tuổi khác mà đến giờ này đã trở thành khá xa lạ với phần lớn các bạn như AltaVista, Lycos, WebCrawler… Đây là thời kỳ bắt đầu bùng nổ của các dot-com. Các dịch vụ web mọc lên như nấm tìm đủ mọi cách để lôi kéo khách hàng đăng ký vào web của mình như quảng cáo, dội bom thư… Nhân viên của các công ty Internet làm việc như điên với hy vọng công ty mình sẽ có ngày “lên sàn” (IPO) và sẽ trở thành triệu phú sau một đêm.

Điều bực mình nhất với tôi lúc ấy là hộp thư của Yahoo!Mail chỉ cho có 2 MB và nếu không truy cập vào đó trong 3 tháng nó sẽ thẳng tay xóa sổ tài khoản của bạn. Tôi ít nhất cũng mất vài tài khoản với những tên khá đẹp như hongquang@yahoo.com… Các dịch vụ mail khác cũng có những điều kiện ngặt nghèo không kém, cái rộng rãi nhất cũng chỉ cho bạn hộp thư 8 MB nhưng để đăng ký vào các dịch vụ này thì bạn sẽ phải là người rất kiên nhẫn. Triết lý của các công ty Internet thời đó là càng thu thập được nhiều thông tin của người dùng càng tốt (cái này chắc là lấy ý tưởng từ marketing của FMCG). Thế là mỗi lần đăng ký bất cứ một dịch vụ nào bạn cũng phải điền đủ thứ thông tin gia phả vào một (hay nhiều) biểu mẫu dài dằng dặc. Quả là cơn ác mộng của kỷ nguyên web 1.0!

Trình duyệt Netscape Navigator là mặc định, còn rất ít người dùng Internet Explorer. Mạng chậm khủng khiếp, thường phải mất một vài phút để truy cập vào được một trang web nếu may mắn kết nối không bị đứt vô thời hạn. Nhưng niềm hạnh phúc được nhìn ra thế giới bù đắp cho tất cả mặc dù web lúc đó còn khá hỗn loạn, để tìm ra được đủ thông tin bạn thường cần những tool giúp sục sạo vào 10 search engine khác nhau củng lúc. Tôi vẫn nhớ mình đã làm bài luận về chính sách tiền tệ với tài liệu thu thập từ Internet (quá oai!) trong đó có bài viết của một cựu cục trưởng Cục dự trữ liên bang Mỹ. Một trong những vấn đề ông kinh nghiệm có đại ý là “Chính sách tiền tệ có ảnh hưởng tới nền kinh tế với tốc độ chậm nên phải có sự nhạy cảm để dự báo trước được các vấn đề như lạm phát. Còn khi nó đã xảy ra rồi mới điều chỉnh chính sách thì đã quá muộn.” Nhìn tình hình lạm phát, giá cả tăng vọt ở nước ta như hiện nay thì chẳng biết có ai trong những người làm chính sách tiền tệ của chúng ta đọc bài học đã có trên Net từ 10 năm trước này không?

Thời của Dial-up (1999 – 2002)

Những năm sau tôi đã có thể truy cập web ở nhà qua kết nối dial-up. Tuy nhiên, đó là một sự xa xỉ vì giá cước trên trời, muốn tiết kiệm tiền tôi thường phải thức đêm để được giảm giá hay miễn phí cước truy cập. Thú thực những năm 1999 – 2002 tôi không hứng thú với Internet lắm một phần vì sự sụp đổ của dot-com và phần khác vì đường truy cập quá chậm để có thể thực sự làm được gì có ích trên Net.

Đây cũng là thời kỳ mà Netscape bị Internet Explorer đánh bại bằng chiêu bài “miễn phí và tích hợp”. Windows 98/XP và bộ Office làm mưa làm gió với vị thế gần như tuyệt đối trên desktop. Các dot-com rơi rụng gần hết và bạn có thể tìm mọi thứ trên Net bằng Google.

Công việc chủ yếu khi nối mạng của tôi là để tìm và download các phần mềm. Quá bực mình với sự chậm chạp của dial-up tôi đã viết một bài về cách tối ưu hóa modem và tăng tốc download, lướt web đăng trên diễn dàn của VNN — bài viết này sau đó được đăng lại tại website của anh Le Hoan (và tại nhiều trang web khác), nó trở nên nổi tiếng đến mức cho đến gần đây tôi vẫn còn nhận được mail hỏi về cách tối ưu hoá modem

Trở lại với Net (2003 – 2007)

Năm 2003, trảo lưu chat chít bắt đầu nở rộ cùng với sự xuất hiện của băng thông rộng ADSL. Tôi cảm thấy rất hứng khởi và tò mò không hiểu công nghệ nào giúp việc truyền thông điệp qua các mạng chat nhanh với tốc độ gần thời gian thực đến thế. Lúc này Yahoo!Chat còn chưa cho phép gõ tiếng Việt (cả Unicode và các font nội địa) và tất nhiên phải viết message kiểu không dấu hay kiểu VIQR trông rất loằng ngoằng khó đọc.

Thế là, một lần nữa bức xúc quá, tôi ngồi xuống viết ứng dụng chat có tên OlaalO!Chat dành riêng cho người Việt Nam. OlaalO!Chat dùng giao thức Jabber (giao thức này hiện đang được Google dùng trong GTalk) và viết trên .Net. Nó có khá nhiều tính năng vượt trội so với Yahoo!Chat lúc ấy, đặc biệt nó cho phép bạn gởi thông điệp bằng bất kỳ font chữ nào bạn có (các bạn có thể xem bài giới thiệu trên Echip và trên trang web của OlaalO!Chat). Nhưng OlaalO!Chat không cất cánh như tôi mong muốn (mặc dù đã thu hút được vài ngàn đăng ký) do hạn chế cả về hạ tầng lẫn marketing nên không thể tạo ra network effect; ngoài ra Yahoo!Chat đã trở nên quá lớn để bị thay thế. Cuối cùng câu hỏi đặt ra với một mạng chat là “Bạn đăng ký vào một mạng chat để làm gì khi mà tất cả bạn bè mình ở một mạng khác?” Đây cũng vẫn là câu hỏi dành cho Zing Chat hôm nay.

Năm 2004, việc làm OlaalO!Chat bất ngờ mang lại cho tôi một sự chuyển hướng khác: từ bỏ làm kinh doanh, chuyển qua làm IT. Cuối cùng tôi muốn làm cái gì mình thực sự thích thú và tôi đã không phải hối hận vì quyết định này.

Năm 2005, tôi bắt đầu biết tới web 2.0 và thường xuyên vào TechCrunch để xem ứng dụng web nào sẽ là “the next big thing”.

Năm 2006, lấy cảm hứng từ bài viết của javaeater trên JavaVietnam.org, blog “Web 2.0 – Vietnam” ra đời.

Năm 2007, nhiều dự định, tính toán… nhưng chắc chắn tôi sẽ tiếp tục đi cùng với web 2.0.

Tổng kết

Kể từ khi ngắm nhìn bánh lái của thuyền trưởng Netscape Navigator với một cảm giác thật “vĩ đại” vì mình đã được vào Internet đến khi hòa mình vào cuộc cách mạng Web 2.0 là một chặng đường dài với nhiều thay đổi trong cuộc đời. Cuối cùng tôi lại trở về với Internet và hy vọng sẽ làm được gì đó trên Net và cho Net trong 10 năm tiếp theo. Không rõ đây là định mệnh hay duyện nợ nhưng tôi muốn nói lời cảm ơn với Internet và những người đã đưa Internet vào Việt Nam.

Vài dòng cảm xúc chia sẻ cùng các bạn!

Một số website tiêu biểu

Trước hết chúng ta hãy xem một số trang chủ mà chắc cũng giống như tôi các bạn sẽ phải thốt lên “Oh, cool!”. Đây là những website tiêu biểu cho xu hướng thiết kế mới hiện nay.

1. Shoeboxed.com

shoeboxed.com là một trang web giúp bạn theo dõi các hóa đơn mua hàng và chia sẻ việc mua sắm của mình với bạn bè. Dịch vụ này có vẻ được ưa chuộng ở phương Tây vì họ rất “tính toán” trong việc mua bán.

Bảng màu chính:

2. Wishlistr.com

Có bao giờ bạn cảm thấy lúng túng khi đi mua quà mừng thôi nôi, sinh nhật hay tân gia một ai đó vì chẳng biết “thân chủ” muốn cái gì? Với tính thực dụng cố hữu, người phương Tây thường tạo ra một “Wish List” liệt kê danh sách những thứ mình mong muốn; nhìn vào danh sách này bạn sẽ biết chắc mình nên mua gì. Nhưng sẽ ra sao nếu có hai hay nhiều người hơn cùng mua một món quà? Dịch vụ web wishlistr.com sẽ giúp bạn tìm ra giải pháp. (Ở Việt Nam thì hơi khác, trong đa số trường hợp chúng ta đều có thể dùng… phong bì ).

3. Church Plant Media

churchplantmedia.com là một dịch vụ CMS (content management system). Nếu bạn muốn tạo ra một cool website tương tự như họ thì đây là địa chỉ nên tìm đến.

Bảng màu chính:

4. Corking Design

corkingdesign.co.uk là một công ty thiết kế web chuyên nghiệp. Tất nhiên website của họ phải thể hiện điều đó.

Bảng màu chính:

5. Revolver

Revolver là trang web giới thiệu một công cụ cùng tên giúp bạn dễ dàng thay đổi hình nền hay tạo các showcase hình trên trang web của mình.

Bảng màu chính:

6. YikeSite

YlikeSite là một CMS khác nhưng chức năng đơn giản hơn Church Plant Media, chủ yếu giúp bạn tạo ra các website tĩnh giới thiệu công ty/dịch vụ của mình.

Bảng màu chính:

Một số website khác:

Blogadda.com

Dibusoft

Enrichment

HyperPixel Design

NetNova

Studio3K

Xu hướng thiết kế

Chúng ta dễ dàng nhận thấy thiết kế layout cùa các trang web trên dùng chủ yếu là các dải màu thẳng kéo dài hết màn hình. Các phần của trang web được phân cách bằng các dải màu sắc tách biệt chứ không dùng các đường biên (border). Màu nền đậm (hay nổi hơn) ở phía trên và nhạt dần (hay chìm hơn) ở các phần dưới, tùy theo nội dung mà trang web muốn nhấn mạnh.

Ở phần header, chúng ta thường chỉ thấy logo trang web và menu định hướng đơn giản, làm cho người dùng chú ý hơn tới phần nội dung phía dưới. Các biểu tượng sinh động, rõ ràng giúp ta rất dễ nắm bắt các nội dung, chức năng quan trọng nhất mà trong web cung cấp. Chúng ta không thấy có hình người nào trong các trang web này mà thay vào đó là các hoạt hình khiến người dùng có cảm giác dịch vụ trang web cung cấp rất dễ sử dụng.

Ngoài ra các biểu tượng (icons and badges) cũng giúp nhấn mạnh các chức năng mà website cung cấp.

Menu định hướng của các trang web này rất rõ ràng, ít mục và không có nhiều tầng giúp cho người dùng không bi lạc vào mê cung các mục menu cha, con, cháu chắt… mà có thể đến nơi cần tới chỉ với một cú nhấp.

Nhận xét chung

Khỏi cần phải ca ngợi về độ chuyên nghiệp mà các nhà thiết kế thế hệ 2.0 đã đạt tới, ưu tiên hàng đầu cho một trang web hiện nay là giúp người dùng cảm thấy dễ nắm bắt, dễ sử dụng các chức năng mà dịch vụ web đó cung cấp. Việc sử dụng đúng màu sắc, biểu tượng là cả một nghệ thuật, nó nói lên trình độ của nhà thiết kế nhưng quan trọng hơn là nó làm nổi bật trọng tâm của trang web.

Cách đây hơn một năm trong một bài viết khác tôi đã đề cập tới những yếu tố căn bản của design 2.0 như sử dụng div layout, CSS, XHTML… Tôi có thể nhận thấy hầu hết các trang web 2.0 của Việt Nam đã đi theo xu hướng thiết kế này, kết quả là chúng ta có những giao diện thanh thoát hơn, dễ định hướng hơn. Nhưng cũng phải nói là không có nhiều website đạt tới trình độ hoàn hảo như các trang web mà chúng ta vừa điểm qua. Điều dễ nhận biết là vai trò của designer trong quyết định bố cục các trang web tại Việt Nam không lớn và họ thường phải thỏa hiệp với xu hướng bày tất cả ra mặt tiền của ban lãnh đạo. Có vẻ như chúng ta còn phải học hỏi nhiều từ các đồng nghiệp phương Tây.

(Theo StyleIgnite)

Mở đầu loại bài này, tôi xin bắt đầu bằng đánh giá các mạng xã hội (social network). Đây sẽ là tâm điểm của web 2.0 trong tương lai tại Việt Nam, mặc dù trên thế giới các Facebook, MySpace, Friendster đã làm mưa làm gió trong thời gian khá dài.

Yahoo! 360⁰

Tôi xin nhắc tới mạng xã hội đang bị bỏ rơi này bởi ảnh hưởng sâu rộng của nó tại Việt Nam. Thực tế, khó có thể nói đây là một mạng xã hội hoàn chỉnh vì chức năng mà người ta dùng nhiều nhất lại là blog.

Ưu điểm chính của Y!360 là dễ sử dụng và nó gắn chặt với Yahoo!IM, mạng chat phổ biến nhất tại Việt Nam. Chỉ cần một vài bước là bạn có thể tạo một blog với một hình nền riêng rồi mời bạn bè trong nhóm chat của mình tới coi, bình luận. Nhưng hành trình tùy biến của Y!360 đến đó là gần như kết thúc.

Tôi luôn tự hỏi Yahoo nhắm tới cái gì khi tạo ra Y!360: một blog có chức năng mạng xã hội hay một mạng xã hội lấy blog làm trung tâm? Thất bại của Y!360 là câu trả lời của người dùng: Chúng tôi thích những gì chuyên nghiệp hơn là các giải pháp nửa vời.

Yahoo biết rằng duy trì Y!360 là vô nghĩa vì mạng XH này chưa bao giờ chiếm được 1% thị phần. Một vài tờ báo cho rằng Yahoo muốn thay Y!360 bằng Mash nhưng rõ ràng Mash không dành cho dân amateur. Đây là một trang mash-up, tức là hướng tới việc dùng lại các dịch vụ từ các trang web khác và việc tạo ra các mash-up đòi hỏi trình độ khá cao về web. Còn mảng mạng xã hội có thể sẽ được Yahoo chuyển giao cho một dịch vụ mới có tên là KickStart — một mạng dành cho các sinh viên và cựu sinh viên tương tự Facebook trước đây.

Lang thang qua các trang cá nhân trong Y!360, từ các trang nổi tiếng cogaidolong, Dâu Tây (Joe), Hà Kin tới các blog của nhà thơ Đỗ Trung Quân hay nhạc sĩ Tuấn Khanh và của nhiều bạn khác, là việc rất thú vị. Tôi rút ra được rắng Y!360 đã làm cho khái niệm mạng XH trở nên quen thuộc với người Việt và tạo thói quen viết lách thể hiện mình. Việc Y!360 đóng cửa là một cú sốc với người dùng Việt Nam nhưng đây lại là cơ hội cho các mạng XH và blog nội địa khác.

Ưu: Phổ biến, dễ dùng, tích hợp với Yahoo!IM. Có số lượng người dùng vượt trội tại Việt Nam.
Khuyết: Kém về khả năng tùy biến. Mảng mạng xã hội chưa đầy đủ chức năng. Sắp đóng cửa.
Điểm: 3.5/5

VietSpace

Mạng XH VietSpace không gây nhiều thiện cảm với tôi ở cái nhìn đầu tiên. Cá nhân tôi không thích những website dùng màu sắc thiếu thống nhất và thiết kế UI không cẩn thận. Có vẻ Vietspace muốn hướng tới lứa tuổi teen bằng bảng màu sặc sỡ, tuy nhiên theo tôi dù tuổi teen thích các tone màu sáng, sống động nhưng cũng cần hài hòa hơn.

Khi tôi đang viết các dòng này (1:20 PM ngày 07/11/2007) thì hầu hết các link từ trang chủ của Vietspace không hoạt động (Runtime Error). Các lần truy cập trước cũng khá chậm. Tôi e rằng họ có một chút vấn đề khi lựa chọn nền tảng kỹ thuật (DotNetNuke) cho một mạng xã hội vốn đòi hỏi cao về năng lực xử lý và thời gian đáp ứng.

VietSpace cho phép bạn thêm vào không gian của bạn nhiều module với các chức năng khác nhau, giao diện cũng có thể tùy biến ở mức tương đối cao. Tuy nhiên do hạn chế về mặt thiết kế nên hiếm khi bạn tạo được một giao diện cân đối. Việc đưa các module vào cũng khá phức tạp và dễ gây lỗi. Theo tôi, VietSpace sẽ phải làm nhiều việc để có một nền tảng ổn định và chuyên nghiệp hơn.

Ưu: Ra đời sớm, dễ tùy biến.
Khuyết: Thiết kế xấu. Nhiều lỗi, chưa hoàn chỉnh về mặt công nghệ.
Điểm: 2.5/5

YoBanBe

Trái ngược với VietSpace, YoBanBe (nếu tôi không nhầm, đây là một trong những web của VinaGame) thể hiện một bộ mặt chuyên nghiêp về thiết kế với nền tone màu xanh lá cây, các đường nét nhã nhặn. Tốc độ và tính ổn định của các chức năng rất tốt chứng tỏ có sự đầu tư sâu về công nghệ.

YoBanBe khá giống với Yahoo!360 về mặt bố cục, chức năng và kết quả là khả năng tùy biến giao diện cũng bị hạn chế như Y!360 nếu không nói là hạn chế hơn. Cũng như Y!360, hầu hết các trang cá nhân trên YoBanBe đều tập chung vào chức năng Blog. Ngoài ra bạn có thể tạo một thư viện ảnh, tham gia vào các CLB theo các chủ đề. Một chức năng mới thú vị hơn cả là phần “Âm Nhạc”, bạn có thể nghe (đương nhiên rồi), bình luận, đánh giá các bài nhạc; tạo và lưu các playlist cho riêng mình.

Nói chung, tôi cảm thấy khá dễ chịu khi dùng mạng xã hội này. Các chức năng không quá rườm rà và rất hợp với cách sử dụng mạng XH của người Việt tức là nhiều tính tự sự hơn việc dùng để mở rộng quan hệ. Theo tôi đây là ứng viên số 1 có thể thay thế Y!360 khi mạng này đóng cửa nếu biết tranh thủ thời cơ.

Ưu: Thiết kế tốt, chức năng tốt. Phù hợp với cách sử dụng của người Việt.
Khuyết: Hạn chế khả năng tùy biến. Quá giống Y!360 nên không tạo dấu ấn riêng.
Điểm: 4/5

CyWorld

Tôi được giới thiệu về CyWorld ngay trước khi mạng này có bản tiếng Việt. Đây là một mạng XH rất thành công của Hàn Quốc. Thực tế, nó gần giống như một xã hội ảo trong đó mỗi người có một đại diện của mình (gọi là Minime) trong thế giới CyWorld. Bạn sẽ phải chăm sóc cả về tinh thần lẫn vật chất cho nhân vật ảo của mình như mua sắm đồ, tạo các quan hệ hàng xóm láng giềng… Phải nói là các nhân vật trong CyWorld trông khá teen theo kiểu avatar hoạt hình đậm chất Hàn Quốc.

Hầu hết hoạt động sẽ diễn ra ở các căn nhà (Minihome) hay căn phòng (Miniroom) nơi bạn có thể trang trí, viết nhật ký, tạo album hình… rồi mời hàng xóm tới chơi, tán gẫu, bình luận… Đương nhiên bạn cũng có thể tới thăm các hàng xóm của mình. Tôi đoán là bạn sẽ phải bỏ ra rất nhiều thời gian (và có thể cả tiền bạc) cho thế giới này không kém chơi game online.

CyWorld có một hệ thống kinh tế riêng, bạn sẽ cần các hạt dẻ để có thể trang bị các đồ đạc cho căn nhà của mình hay quần áo, giày dép cho nhân vật ảo. Ban đầu bạn sẽ được tặng 200 hạt dẻ, còn sau khi tiêu hết thì bạn cần mua thẻ nạp.

Nói chung đây là một mạng XH đã được thử thách cả về mắt công nghệ lẫn ý tưởng. Vấn đề duy nhất là liệu bạn có thích kiểu xã hội này hay không?

Ưu: Giống như một xã hội ảo và hoạt động gần như game online.
Khuyết: Kiều XH ảo này còn khá xa lạ với người Việt.
Điểm: 4.5/5

CyVee

CyVee thoạt nhìn khá giống Digg ở chức năng chia sẻ, đánh giá các bài viết hay (và đôi khi không hay lắm ) và giống Yahoo!Anwser ở phần hỏi đáp cộng đồng. Chỉ sau khi bạn đăng ký tài khoản thì mảng mạng XH mới hiện diện rõ ràng.

Bạn sẽ thắc mắc vì cái tên khá lạ tai này, CyVee là cách phiên âm của CV (Curriculum Vitae – Sơ yếu lý lịch). Đúng như cái tên của nó, bạn cần tạo một lý lịch đầy đủ rồi tìm kiếm những đồng nghiệp, bạn học cùng trường để tạo nên một mạng luới nhắm giúp đỡ bạn trong con đường học tập, nghề nghiệp. Đây là một LinkedIn của Việt Nam.

Tôi khá ấn tượng với các chức năng tạo hồ sơ của mạng này. Kinh nghiệm, học vấn, sở thích, thông tin cá nhân là những cái bạn cần đưa vào để hồ sơ của mình đạt 100% mức độ hoàn chỉnh. Một thanh chỉ thị sẽ cho bạn biết mức độ hoàn thành của hồ sơ là bao nhiều phần trăm.

Bạn có thể tạo hoặc tham gia các hội, nhóm theo chủ đề như “Nhóm phát triển web”, “Hội đồng hương miền Trung”… Nếu muốn tham gia nhóm “Web 2.0 Vietnam” thì bạn có thể vào đây.

Có thể thấy CyVee hướng vào đối tượng khác hẳn so với VietSpace hay YoBanBe. Những người tham gia mạng XH này sẽ phải tích cực giao tiếp với các thành viên khác hơn khi cần các lời khuyên hay hướng dẫn trong công việc. Nhìn chung họ thường là những người chuyên nghiệp muốn dùng web như một nền tảng để chia sẻ kinh nghiệm và thiết lập các mối quan hệ nghề nghiệp.

Ưu: Giao diện sáng sủa, chức năng khá tốt. Mạng liên kết nghề nghiệp đầu tiên mà tôi biết ở Việt Nam.
Khuyết: Có nhiều chức năng khác nhau nên chưa nêu bật mảng mạng XH.
Điểm: 4/5

Tổng Kết

Mới chỉ hơn một năm, Web 2.0 tại Việt Nam đã phát triển từ chỗ gần như không có gì thành một nền tảng đầy sức sống. Cả các công ty nước ngoài và nội địa đều liên tục đưa ra các các dịch vụ web thế hệ mới nhắm tới người dùng Việt Nam. Bao quát hết các trang Web 2.0 Việt Nam không còn là một công việc dễ dàng.Ngay trong mảng mạng xã hội, các bạn cũng có thể thấy sự đa dạng của các loại hình và các đối tượng mà các trang web này nhắm tới. Trong khi Y!360, VietSpace, YoBanBe cung cấp việc tạo các trang cá nhân và blog theo kiểu truyền thống thì CyWorld là một xã hội ảo còn CyVee lại hướng tới người dùng chuyên nghiệp. Tất cả đang tạo nên một sân chơi mới, một trào lưu mới cho người dùng web tại Việt Nam.

Điều đáng tiếc nhất là chưa mạng nào cung cấp các API để phát triển các ứng dụng như Facebook và gần đây là Google, MySpace vừa làm. Hy vọng một các mạng XH của Việt Nam sẽ vươn lên tầm cao mới trong lần tổng kết sau.

(Lưu ý lần nữa, đây là các đánh giá riêng của cá nhân tôi, các bạn có thể đồng ý hoặc không. Xin lưu lại comment của bạn và xin cho tôi biết các mạng XH khác chưa được đánh giá trong bài này. Cảm ơn.)

1. Cái chết của mô hình Waterfall

Năm 1970, mô hình nổi tiếng và được áp dụng trong qui trình phát triển phần mềm tại phần lớn các công ty hiện nay ra đời: mô hình thác nuớc (waterfall model). Mô hình này là kết quả của sự kết hợp các mô hình sản xuất từ các ngành kỹ thuật khác áp dụng cho công nghệ phần mềm. Nó định nghĩa ra chuỗi qui trình phát triển theo thứ tự từ trên xuống bao gồm: lấy yêu cầu khách hàng, làm thiết kế, phát triển, kiểm định và cuối cùng sẽ bàn giao cho người dùng. Bạn sẽ thấy mô hình này giống hệt với qui trình xây một căn nhà: kiến trúc sư tìm hiểu yêu cầu của chủ nhà, thiết kế căn nhà, đưa cho đội ngũ thi công thực hiện, kiểm tra chất lượng và cuối cùng trao chìa khóa cho người sở hữu.
Năm năm sau, Frederick Brooks phát hiện ra lỗ hổng lớn đầu tiên của mô hình này trong cuốn sách kinh điển về quản trị dự án: The Mythical Man-Month (Bí mật về tháng nhân công). Chắc các bạn làm phần mềm đều biết khái niệm man-month (hay man-day) là thước đo căn bản để tính giá cho việc phát triển phần mềm: đó là công lao động trong một tháng (hay một ngày) của một lập trình viên. Phát hiện nổi tiếng nhất của Brooks là “trong phát triển phần mềm không phải cứ thêm nhân công thì dự án sẽ nhanh hơn theo cùng cấp số“. Vấn đề là do sự mất cân đối trong giao tiếp khi số lượng người tham gia tăng lên.

Nhiều năm qua đi, người ta ngày cảng học hỏi được nhiều hơn về cách tốt nhất để làm một phần mềm và cũng bắt đầu nhận thức được rằng mô hình thác nước là quá cứng nhắc và thiếu thực tế. Không giống như việc bạn xây một căn nhà, ngay khi thiết kế, người ta đã dự kiến được 99% hình thù và chi tiết căn nhà sẽ như thế nào. Một dự án phần mềm hiếm khi được hình dung một cách chi tiết và đúng theo yêu cầu công việc. Chỉ khi đưa vào thử nghiệm trong môi trường thực các vấn đề mới bắt đầu phát sinh và việc thay đổi yêu cầu diễn ra thường xuyên.

Những người “ngoại đạo” thường nghĩ rằng vì phần mềm là “mềm” nên có thể dễ dàng thay đổi chỉnh sửa tùy hứng. Nhưng thực ra phầm mềm cũng giống như bất kỳ một cơ cấu kỹ thuật nào khác (như máy móc cơ khí chẳng hạn), nó cũng có thiết kế và cấu trúc (mà thường lại còn phức tạp hơn các máy móc cơ khí rất nhiều).

Khi yêu cầu công việc thay đổi, việc thay đổi trong phần mềm là tất yếu và trong thế kỷ 21 này các thay đổi lại càng diễn ra thường xuyên và nhanh chóng. Với mô hình thác, việc theo kịp các thay đổi là không thể thực hiện vì vòng qui trình của nó quá dài. Nó giống như việc cứ mỗi lần có bất kỳ thay đổi nào là bạn phải gần như phải phá căn nhà đi và xây lại từ đầu. Bạn có thể hình dung ra được sự tốn kém và bất tiện sẽ lớn như thế nào.

Tóm lại, hai vấn đề lớn nhất của mô hình thác nước là:

1. Mô hình này quá tự tin với giả định rằng chúng ta luôn có thể làm được một hệ thống hoàn hảo ngày lần đầu.

2. Phầm mềm ngày càng khác với các cơ cấu kỹ thuật cứng nhắc mà giống như các cơ thể sống – nó phải tiến hóa để thích hợp với môi trường. Đây chính là tiền đề cho một phương thức phát triển mới chiếm lĩnh ưu thế trong những năm gần đây: phương thức phát triển linh hoạt (Agile Development Methods).

2. Phát triển linh hoạt – Phần mềm tiến hoá

Phương thức phát triển phần mềm linh hoạt bắt đầu xuất hiện vào đầu những năm 90 với mục tiêu là phần mềm phải có khả năng biến đổi, phát triển và tiến hóa theo thời gian mà không cần phải làm lại từ đầu. Phương thức này tập chung vào tính đơn giản: tạo ra một phần mềm thật đơn giản đáp ứng đúng yêu cầu của khách hàng hôm nay và sẵn sàng cho những thay đổi vào ngày mai.

Phương thức phát triển này dựa trên hai kỹ thuật đáng lưu ý nhất:

1. Refactoring: Giống như vệc bạn trang trí lại căn nhà mà không cần phải cơi nới, xây thêm hay xây lại, “refactoring” (xin lỗi, tôi chưa tìm được từ tiếng Việt nào thích hợp để dịch) cho phép chúng ta chuyển đổi mã lệnh để làm cho ứng dụng tốt hơn, đẹp hơn mà không phá hỏng nó (các bạn có thể tìm hiểu thêm về kỹ thuật này trong cuốn Refactoring: Improving the Design of Existing Code).
2. Developer Testing: Phần mềm do chính các lập trình viên được kiểm định thay vì do các nhóm tester độc lập làm. Công cụ là “unit test”, cho phép từng phần nhỏ của phần mềm được kiểm định ngay trong quá trình phát triển trước khi lắp ghép vào ứng dụng. (xin xem thêm cuốn Test Driven Development: By Example)

Một trong những yếu tố khác khiến cho phương thức phát triển linh hoạt có thể cất cánh là sự lớn mạnh của các ngôn ngữ kịch bản (scripting language) như PHP, Python và gần đây là “viên hồng ngọc” Ruby. Tính linh hoạt của các ngôn ngữ này khiến cho việc thay đổi phần mềm dễ dàng hơn nhiều so với các ngôn ngữ tiền bối. Thêm vào đó là việc cộng đồng mã nguồn mở đang cung cấp vô số các thư viện dựng sẵn, đáp ứng cho việc phát triển nhanh, triển khai nhanh, thường xuyên đưa ra các cập nhật mới (release soon, release often) theo đúng tinh thần của phương thức phát triển linh hoạt. Phần mềm ngày nay không phải được nâng cấp hàng năm mà là hàng tuần, thậm chí hàng ngày.

3. Tương lai phát triển phần mềm: Chỉ cần một vài “nghệ nhân”

Digg, del.icio.us… các “phần mềm” trị giá hàng chục triệu, hàng trăm triệu USD chỉ do một hai người thực hiện. Facebook, mạng xã hội trị giá nhiều tỷ USD, cũng chỉ do một nhóm nhỏ làm ra.

Bí quyết phát triển các phần mềm có giá trị nhất ngày nay là chỉ cần một vài người có kỹ năng, nhiều nhiệt huyết. Với vài cá nhân xuất sắc trang bị các ngôn ngữ lập trình hiện đại và phương thức làm việc mới, một nhóm nhỏ có thể làm ra những sản phẩm tốt hơn cả một “đạo quân” lập trình viên trước kia.

Tổng kết lại, có thể thấy những thay đổi sẽ diễn ra trong các năm tới đây:

• Những kỹ sư phần mềm có trình độ cao, có nhiệt huyết và tham vọng sẽ là những cỗ máy làm ra tiền.
• Những lập trình viên không có kỹ năng đặc biệt có lẽ nên tìm việc làm ở lĩnh vực khác.
• Những thay đổi mà chúng ta đang thấy ở thị trường phần mềm đại chúng sẽ diễn ra ở các công ty lớn.
• Đưa phần mềm cho nước ngoài gia công (outsourcing) sẽ ngày càng ít tính kinh tế hơn.
• Khoa học máy tính vẫn là lĩnh vực cạnh tranh và đòi hỏi cao.

4. Tương lai của các LTV Việt Nam

Nhìn các xu hướng đang diễn ra trên thế giới, có thể thấy rằng các dự án cần hàng trăm người sẽ ngày càng ít đi. Theo tính toán của Mỹ, chi phí outsourcing đang gia tăng (từ 1/10 lên 1/3 so với giá thành sản xuất trong nước) làm cho việc đưa phần mềm ra nước ngoài gia công ngày càng kém hấp dẫn. Ngoài ra, do khó khăn về giao tiếp và chệnh lệch về trình độ, chất lượng các dự án này cũng không được như mong muốn và rất khó bắt kịp các thay đổi của khác hàng.

Các LTV luôn có xu hướng muốn gia nhập các công ty lớn, tham gia vào các dự án lớn. Nhưng có thể đấy sẽ cách tiếp cận sai lầm vì:

• Tương lai của các công ty làm xuất khẩu phần mềm dạng này đang ngày càng bấp bênh.
• Bản thân các LTV thường không cải thiện được trình độ vì các công việc được giao ít cần kỹ năng cao hay tính sáng tạo.

Tất nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, sự thay đổi sẽ không diễn ra ngay trong nay mai — mô hình thác nước và các biến thể của nó vẫn sẽ được dùng, người ta sẽ vẫn outsourcing. Nhưng mọi thứ sẽ ngày càng khó khăn hơn, đòi hỏi cao hơn và chỉ khi bạn thực sự chuẩn bị tốt cho sự thay đổi thì mới tránh được việc bị đào thải.

Đáng lo ngại nhất là các LTV Việt Nam còn xa mới theo kịp các đồng nghiệp ở các nước như Ấn Độ hay Ireland cả về mặt tổ chức lẫn kỹ năng. Chúng ta quá chú trọng tới các công nghệ độc quyền của Microsoft, Oracle hay IBM và hiểu biết về mã nguồn mở là một lỗ hổng lớn. Không may, có thể ngày mai công ty sẽ nói lời chia tay với bạn chỉ vì bạn không có kinh nghiệm gì về Python hay cơ sở dữ liệu MySQL. Như tựa một bộ phim “Đó là một tương lai không quá xa” (Not too far future), xin hãy suy nghĩ lại con đường của mình.

(theo ReadWriteWeb)

Mục tiêu của Expo 2007

Khác với những đại hội khác, kỳ Expo này tập chung vào việc giải thích các khái niệm về Web 2.0 cho các nhà phát triển và thiết kế. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ đã tham gia cuộc triển lãm này để tìm hiểu thêm về Web 2.0 và việc áp dụng các công nghệ này vào thực tế.

Thành phần đa dạng tham dự cuộc triển lãm này làm cho không khí luôn cởi mở và sôi động. Triển lãm cũng có nhiều gian hàng của cả các cty mới (startups) và các công ty lâu đời, đặc biệt khi có sự tham dự của IBM với các nhân viên mặc áo thung đỏ (khác với màu xanh truyền thống).

Nhìn chung các cuộc thảo luận hướng nhiều về khía cạnh kỹ thuật hơn các kỳ đại hội khác. Tôi sẽ không đi sâu vào chi tiết các sự kiện, các bạn có thể xem thêm ở các bài viết dưới đây:

Web 2.0 Expo Wrapup
Wrangling Web 2.0 at S.F. expo
Live Blogging the Expo Day 2 Keynote (Part 1) và Part 2

Tổng kết từ triển lãm

Tổng kết sau Web 2.0 Expo 2007, Graeme Thickins có một số nhận xét và đánh giá xu hướng phát triển/đầu tư của thị trường:

1. Web 2.0 đang tiến ra ngoài phạm vi thị trường tiêu dùng: Có nhiều dấu hiệu cho thấy công nghệ web 2.0 đã được áp dụng trong phạm vi doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp lớn đã tham gia triển lãm, hội thảo tại kỳ đại hội này, đây là xu hướng rất tích cực.

2. Mô hình đầu tư mạo hiểm (VC) cho CNTT/phần mềm đang thay đổi: Trước thực tế là các doanh nghiệp web 2.0 không cần quá nhiều vốn đầu tư, mô hình VC cũ đang trở nên lạc hậu. Kiểu đầu tư ngay từ giai đoạn đầu đang có vẻ thắng thế và việc đầu tư ồ ạt tỏ ra không thích hợp nữa. Một nhà đầu tư mạo hiểm nói rằng: ngày nay chỉ cần từ 250.000 tới 750.000 USD đầu tư là có thể cho thấy kết quả. Điều này làm cho các nhà đầu tư “thiên thần” (angel investors) rất phấn khích.

3. Đây không phải là thị trường: Một trong những câu nói hay nhất trong cuộc triển lãm này là của Josh Kopelman, quĩ First Round Capital: “Những đọc giả của TechCrunch (blog nổi tiếng giới thiệu các cty web 2.0) và các nhóm người ở đây không phải là thị trường. Thành công trong những nhóm nguời này có thể là cần thiết nhưng chưa đủ. Thế giới bên ngoài không hiểu gì về những cái ở đây (về web 2.0)”.

4. Cần có marketing: Jeff Clavier của quĩ SoftTech cho rằng: “Chúng ta cần bỏ tiền vào công tác tiếp thị”. Rất nhiều cuộc thảo luận trong triển lãm này xoanh quanh chủ đề marketing.

5. Vai trò của SEO lại nổi lên: Đây là hệ quả của việc tăng cường marketing cho web 2.0. Có nhiều thách thức thú vị cho SEO như sử dụng widget cho công tác quảng bá…

6. Đừng vội kiêu ngạo: Đừng nghĩ bạn có thể làm chủ được Internet. Hiện có 1 tỷ người dùng Internet trên PC nhưng lại có hơn 2 tỷ ngưởi dùng ĐTDĐ — web còn xa mới bao phủ toàn cầu.

7. Ứng dụng offline sẽ là “next-big-thing”: các demo của Appllo và Etelos cho thấy tiềm năng lớn của các ứng dụng web offline dù mới chỉ ở giai đoạn Alpha.

8. Lập trình viên không phải là những người có khả năng trình bày tốt: Nhiều cuộc trình diễn ở triển lãm này không tốt do thiếu kỹ năng trình bày. Nên để cho những người có kỹ năng hơn làm việc này hơn là các lập trình viên.

Kết luận

Điều có thể thấy từ cuộc triển lãm này là hoạt động tích cực của các doanh nghiệp. Web 2.0 đã bước qua giai đoạn tương đối khép kín và người ta bắt đầu nhận thấy nhu cầu phải đưa ứng dụng của mình tới nhiều người dùng bình thường hơn. Các nhà đầu tư cũng tỏ ra tự tin hơn với web 2.0 và có thể đây sẽ là bắt đầu của một làn sóng đầu tư mới khi có nhiều quĩ VC tìm kiếm cơ hội trong Web 2.0 Expo lần này.

Từ ngày 19 -21 tháng 3 – 2007, hội nghị AjaxWorld 2007 sẽ được tổ chức tại New York. Web 2.0 là một trong những chủ đề chính trong các cuộc hội thảo ở đây… chi tiết

Tạp chí Doanh Nhân (Entrepreneur Magazine) nói về Web 2.0 trong kinh doanh

Trong số tháng 2, Tạp chí Doanh Nhân đã chỉ ra các tính năng Web 2.0 mà các doanh nhân cần tận dụng để liên kết với khách hàng và nhân viên, giúp doanh nghiệp phát triển… chi tiết

ByIndia.com trình làng giao diện Web 2.0

ByIndia.com, trang tìm kiếm có chỉ số Alexa hạng nhất và cũng là trang tìm kiếm phát triển nhanh nhất của Ấn Độ, mới trình làng một giao diện Web 2.0… chi tiết

Trong tháng này Oracle sẽ cho ra mắt bộ công cụ phát triển Web 2.0

Oracle Corp. có kế hoạch tung ra bộ “WebCenter Suite” vào cuối tháng này, một sản phẩm giúp xây dựng giao diện ứng dụng lấy từ nhiều nguồn và các công cụ Web 2.0 như blog, wiki… chi tiết

Web 2.0: tương lai của làm việc tập thể trên Internet

Xu hướng nền tảng của Web 2.0 là làm việc tập thể… chi tiết

Thông tin cá nhân trong kỷ nguyên Web 2.0

Các ứng dụng web thường đòi người dùng tiết lộ quá nhiều về bản thân nhưng lại không làm điều ngược lại. Web 2.0 sẽ thay đổi phong cách này… chi tiết

Gặp Bà Hillary 2.0

Trong thời đại Web 2.0, thay vì đến vận động tranh cử ở các vùng xa xôi, bà Clinton sẽ gặp các cử tri qua dịch vụ chat video trực tuyến… chi tiết

Quân đội Mỹ cần áp dụng chiến lược Web 2.0

Theo các nhà phân tích chiến lược phòng thủ, quân đội Mỹ nên sử dụng các dịch vụ web hướng người dùng như wiki, chia sẻ video hay các mạng xã hội để tăng cường việc chia sẻ thông tin giữa các nhóm tác nghiệp trong điều kiện ngày càng có nhiều nhiệm vụ mang tính quốc tế… chi tiết