Thế giới là một cuộc chọn lọc và đào thải không ngừng, nhưng thế giới IT còn khắc nghiệt hơn. Bạn sẽ là người bị đào thải kế tiếp?

1. Cái chết của mô hình Waterfall

Năm 1970, mô hình nổi tiếng và được áp dụng trong qui trình phát triển phần mềm tại phần lớn các công ty hiện nay ra đời: mô hình thác nuớc (waterfall model). Mô hình này là kết quả của sự kết hợp các mô hình sản xuất từ các ngành kỹ thuật khác áp dụng cho công nghệ phần mềm. Nó định nghĩa ra chuỗi qui trình phát triển theo thứ tự từ trên xuống bao gồm: lấy yêu cầu khách hàng, làm thiết kế, phát triển, kiểm định và cuối cùng sẽ bàn giao cho người dùng. Bạn sẽ thấy mô hình này giống hệt với qui trình xây một căn nhà: kiến trúc sư tìm hiểu yêu cầu của chủ nhà, thiết kế căn nhà, đưa cho đội ngũ thi công thực hiện, kiểm tra chất lượng và cuối cùng trao chìa khóa cho người sở hữu.
Năm năm sau, Frederick Brooks phát hiện ra lỗ hổng lớn đầu tiên của mô hình này trong cuốn sách kinh điển về quản trị dự án: The Mythical Man-Month (Bí mật về tháng nhân công). Chắc các bạn làm phần mềm đều biết khái niệm man-month (hay man-day) là thước đo căn bản để tính giá cho việc phát triển phần mềm: đó là công lao động trong một tháng (hay một ngày) của một lập trình viên. Phát hiện nổi tiếng nhất của Brooks là “trong phát triển phần mềm không phải cứ thêm nhân công thì dự án sẽ nhanh hơn theo cùng cấp số“. Vấn đề là do sự mất cân đối trong giao tiếp khi số lượng người tham gia tăng lên.

Nhiều năm qua đi, người ta ngày cảng học hỏi được nhiều hơn về cách tốt nhất để làm một phần mềm và cũng bắt đầu nhận thức được rằng mô hình thác nước là quá cứng nhắc và thiếu thực tế. Không giống như việc bạn xây một căn nhà, ngay khi thiết kế, người ta đã dự kiến được 99% hình thù và chi tiết căn nhà sẽ như thế nào. Một dự án phần mềm hiếm khi được hình dung một cách chi tiết và đúng theo yêu cầu công việc. Chỉ khi đưa vào thử nghiệm trong môi trường thực các vấn đề mới bắt đầu phát sinh và việc thay đổi yêu cầu diễn ra thường xuyên.

Những người “ngoại đạo” thường nghĩ rằng vì phần mềm là “mềm” nên có thể dễ dàng thay đổi chỉnh sửa tùy hứng. Nhưng thực ra phầm mềm cũng giống như bất kỳ một cơ cấu kỹ thuật nào khác (như máy móc cơ khí chẳng hạn), nó cũng có thiết kế và cấu trúc (mà thường lại còn phức tạp hơn các máy móc cơ khí rất nhiều).

Khi yêu cầu công việc thay đổi, việc thay đổi trong phần mềm là tất yếu và trong thế kỷ 21 này các thay đổi lại càng diễn ra thường xuyên và nhanh chóng. Với mô hình thác, việc theo kịp các thay đổi là không thể thực hiện vì vòng qui trình của nó quá dài. Nó giống như việc cứ mỗi lần có bất kỳ thay đổi nào là bạn phải gần như phải phá căn nhà đi và xây lại từ đầu. Bạn có thể hình dung ra được sự tốn kém và bất tiện sẽ lớn như thế nào.

Tóm lại, hai vấn đề lớn nhất của mô hình thác nước là:

1. Mô hình này quá tự tin với giả định rằng chúng ta luôn có thể làm được một hệ thống hoàn hảo ngày lần đầu.

2. Phầm mềm ngày càng khác với các cơ cấu kỹ thuật cứng nhắc mà giống như các cơ thể sống - nó phải tiến hóa để thích hợp với môi trường. Đây chính là tiền đề cho một phương thức phát triển mới chiếm lĩnh ưu thế trong những năm gần đây: phương thức phát triển linh hoạt (Agile Development Methods).

2. Phát triển linh hoạt - Phần mềm tiến hoá

Phương thức phát triển phần mềm linh hoạt bắt đầu xuất hiện vào đầu những năm 90 với mục tiêu là phần mềm phải có khả năng biến đổi, phát triển và tiến hóa theo thời gian mà không cần phải làm lại từ đầu. Phương thức này tập chung vào tính đơn giản: tạo ra một phần mềm thật đơn giản đáp ứng đúng yêu cầu của khách hàng hôm nay và sẵn sàng cho những thay đổi vào ngày mai.

Phương thức phát triển này dựa trên hai kỹ thuật đáng lưu ý nhất:

1. Refactoring: Giống như vệc bạn trang trí lại căn nhà mà không cần phải cơi nới, xây thêm hay xây lại, “refactoring” (xin lỗi, tôi chưa tìm được từ tiếng Việt nào thích hợp để dịch) cho phép chúng ta chuyển đổi mã lệnh để làm cho ứng dụng tốt hơn, đẹp hơn mà không phá hỏng nó (các bạn có thể tìm hiểu thêm về kỹ thuật này trong cuốn Refactoring: Improving the Design of Existing Code).
2. Developer Testing: Phần mềm do chính các lập trình viên được kiểm định thay vì do các nhóm tester độc lập làm. Công cụ là “unit test”, cho phép từng phần nhỏ của phần mềm được kiểm định ngay trong quá trình phát triển trước khi lắp ghép vào ứng dụng. (xin xem thêm cuốn Test Driven Development: By Example)

Một trong những yếu tố khác khiến cho phương thức phát triển linh hoạt có thể cất cánh là sự lớn mạnh của các ngôn ngữ kịch bản (scripting language) như PHP, Python và gần đây là “viên hồng ngọc” Ruby. Tính linh hoạt của các ngôn ngữ này khiến cho việc thay đổi phần mềm dễ dàng hơn nhiều so với các ngôn ngữ tiền bối. Thêm vào đó là việc cộng đồng mã nguồn mở đang cung cấp vô số các thư viện dựng sẵn, đáp ứng cho việc phát triển nhanh, triển khai nhanh, thường xuyên đưa ra các cập nhật mới (release soon, release often) theo đúng tinh thần của phương thức phát triển linh hoạt. Phần mềm ngày nay không phải được nâng cấp hàng năm mà là hàng tuần, thậm chí hàng ngày.

3. Tương lai phát triển phần mềm: Chỉ cần một vài “nghệ nhân”

Digg, del.icio.us… các “phần mềm” trị giá hàng chục triệu, hàng trăm triệu USD chỉ do một hai người thực hiện. Facebook, mạng xã hội trị giá nhiều tỷ USD, cũng chỉ do một nhóm nhỏ làm ra.

Bí quyết phát triển các phần mềm có giá trị nhất ngày nay là chỉ cần một vài người có kỹ năng, nhiều nhiệt huyết. Với vài cá nhân xuất sắc trang bị các ngôn ngữ lập trình hiện đại và phương thức làm việc mới, một nhóm nhỏ có thể làm ra những sản phẩm tốt hơn cả một “đạo quân” lập trình viên trước kia.

Tổng kết lại, có thể thấy những thay đổi sẽ diễn ra trong các năm tới đây:

• Những kỹ sư phần mềm có trình độ cao, có nhiệt huyết và tham vọng sẽ là những cỗ máy làm ra tiền.
• Những lập trình viên không có kỹ năng đặc biệt có lẽ nên tìm việc làm ở lĩnh vực khác.
• Những thay đổi mà chúng ta đang thấy ở thị trường phần mềm đại chúng sẽ diễn ra ở các công ty lớn.
• Đưa phần mềm cho nước ngoài gia công (outsourcing) sẽ ngày càng ít tính kinh tế hơn.
• Khoa học máy tính vẫn là lĩnh vực cạnh tranh và đòi hỏi cao.

4. Tương lai của các LTV Việt Nam

Nhìn các xu hướng đang diễn ra trên thế giới, có thể thấy rằng các dự án cần hàng trăm người sẽ ngày càng ít đi. Theo tính toán của Mỹ, chi phí outsourcing đang gia tăng (từ 1/10 lên 1/3 so với giá thành sản xuất trong nước) làm cho việc đưa phần mềm ra nước ngoài gia công ngày càng kém hấp dẫn. Ngoài ra, do khó khăn về giao tiếp và chệnh lệch về trình độ, chất lượng các dự án này cũng không được như mong muốn và rất khó bắt kịp các thay đổi của khác hàng.

Các LTV luôn có xu hướng muốn gia nhập các công ty lớn, tham gia vào các dự án lớn. Nhưng có thể đấy sẽ cách tiếp cận sai lầm vì:

• Tương lai của các công ty làm xuất khẩu phần mềm dạng này đang ngày càng bấp bênh.
• Bản thân các LTV thường không cải thiện được trình độ vì các công việc được giao ít cần kỹ năng cao hay tính sáng tạo.

Tất nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, sự thay đổi sẽ không diễn ra ngay trong nay mai — mô hình thác nước và các biến thể của nó vẫn sẽ được dùng, người ta sẽ vẫn outsourcing. Nhưng mọi thứ sẽ ngày càng khó khăn hơn, đòi hỏi cao hơn và chỉ khi bạn thực sự chuẩn bị tốt cho sự thay đổi thì mới tránh được việc bị đào thải.

Đáng lo ngại nhất là các LTV Việt Nam còn xa mới theo kịp các đồng nghiệp ở các nước như Ấn Độ hay Ireland cả về mặt tổ chức lẫn kỹ năng. Chúng ta quá chú trọng tới các công nghệ độc quyền của Microsoft, Oracle hay IBM và hiểu biết về mã nguồn mở là một lỗ hổng lớn. Không may, có thể ngày mai công ty sẽ nói lời chia tay với bạn chỉ vì bạn không có kinh nghiệm gì về Python hay cơ sở dữ liệu MySQL. Như tựa một bộ phim “Đó là một tương lai không quá xa” (Not too far future), xin hãy suy nghĩ lại con đường của mình.

(theo ReadWriteWeb)

Chưa bao giờ tôi nghĩ rằng sẽ sử dụng những công cụ thay cho Word hay Excel trên Web nhưng khi dùng những bảng tính đầu tiên trên NumSum tôi đã thực sự ngỡ ngàng về khả năng của nó. Chỉ khi ấy tôi mới tin là hoàn toàn có thể dùng các ứng dụng web trong các lãnh địa mà trước kia là độc quyền của ứng dụng desktop.

Ứng dụng bảng tính (speadsheet) là ứng dụng phổ biến thứ hai sau sọan thảo văn bản. Trong môi trường kinh doanh (corporate), ứng dụng bảng tính được sử dụng cho rất nhiều mục đích khác nhau đặc biệt trong phân tích dữ liệu, lập lịch công tác… Trong phần 2 của loạt bài về Web Office này, chúng ta sẽ lần lược xem xét ba ứng bảng tính là NumSum, Google Spreadsheets và Zoho Sheet.

1. NumSum

NumSum là một ứng dụng bảng tính trên web đầu tiên tôi sử dụng. Tôi vẫn nhớ ấn tượng ban đầu là “Wow, web mà cũng làm được thế này cơ à?”.

Đây là ứng dụng “căn bản” nhất trong ba ứng dụng bảng tính sẽ được xem xét ở đây. Thanh công cụ cho thấy các chức năng có thể thực hiện được một cách rõ ràng, nói chung không nhiều nhưng đủ giúp bạn định dạng một bảng kế hoạch theo như mong muốn. Một bạn người Việt đã thực hiện “Lịch thi đấu World Cup” rất đẹp bằng NumSum (xem hình).

Hình 1: Lịch thi đấu World Cup làm trên NumSum

NumSum cũng cho phép bạn định nghĩa các công thức căn bản như cộng, trừ, nhân, chia, Sum, Average… tuy nhiên số công thức hỗ trợ khá nghèo nàn và dừng ở con số 29 - chỉ vừa đủ để thực hiện các bảng tính đơn giản như kiểu “Bảng tính lương cuối tuần”… Bạn có thể copy công thức từ ô này sang ô khác nhưng bạn không thể copy cho nhiều ô. Nhược điểm này sẽ làm bạn rất mất thì giờ khi tạo các bảng tính phức tạp.

NumSum cũng cho phép bạn vẽ biểu đồ ở ba dạng Line, Area và Bar nhưng không thực sự ấn tượng. Cũng như các web 2.0 khác, NumSum có chức năng gán thẻ (tag) vào các bảng tính để thuận tiện cho việc phân loại, tìm kiếm và cho phép bạn chia sẻ bảng tính của mình với những người khác.

• Ưu điểm: Nhanh và căn bản. Đầy đủ tính chất của một web 2.0.
• Nhược điểm: Thiếu chức năng và công thức.
• Đánh giá chung: Mặc dù đây là một trong những ứng dụng bảng tính trên web ra đời đầu tiên nhưng khó có thể nói đây là một ứng dụng hoàn hảo. Tuy bạn có thể tạo một bảng tính lương đơn giản bằng NumSum hay tạo một lịch thi đấu đẹp mắt, nhưng bạn sẽ không lựa chọn NumSum để cho các bảng tính phức tạp vì hỗ trợ công thức và tính toán kém.

2. Google SpreadSheets

Theo đúng phong cách của Google, Google Spreadsheets không phải là một phiên bản Excel trên web. Bạn sẽ không tìm thấy toolbar kiểu MS Office ở đây, nhưng những gì Google SpreadSheets cung cấp đủ giúp bạn thực hiện những bảng tính nghiêm túc. Tôi đã thử và nhận thấy mình có thể làm hầu hết các công việc định dạng và lập các công thức như trên Excel mặc dù đây mới chỉ là một ứng dụng “lab” (đang trong giai đoạn nghiên cứu).

Thay vì các thanh toolbar chứa đủ thứ như Excel, bạn có 3 tab là Format (định dạng), Sort (sắp xếp) và Formulas (công thức). Bạn có thể định dạng font chữ, kích cỡ và màu sắc cho từng ô, bạn cũng có thể gộp các ô lại theo chiều ngang lại (merge across) và canh lề trái, phải, giữa theo cả chiều ngang lẫn chiều dọc.

Công thức trong Google SpeadSheets rất phong phú, có khoảng 270 công thức (bằng với Excel 2003) được chia thành 8 nhóm từ các toán tử, logic đến các hàm lượng giác và thống kê, đủ để thỏa mãn hầu hết các tác vụ tính toán. Việc đưa công thức vào cũng rất dễ, bạn có thể chọn công thức rồi chọn các ô cần tính toán bằng chuột. Bạn cũng có thể copy-paste công thức từ một ô sang nhiều ô, các công tức này được tính toán lại một cách thông minh theo địa chỉ tương đối hay tuyệt đối như các chương trình bảng tính khác.

Cũng giống như Writely, tài liệu tự động lưu khi có thay đổi (nếu bạn bật chức năng này) và bạn có thể xuất bảng tính ra các dạng tài liệu khác nhau từ dạng bảng tính Excel .xls đến HTML hay PDF. Như mọi trong ứng dụng web 2.0 khác, bạn có thể xuất bản hay chia sẻ bảng tính của mình để cùng xem hay cùng làm việc với nhiều người.

Điều bạn sẽ thấy thiếu thốn nhất khi dùng Google SpreadSheets là không có chức năng tạo biểu đồ. Hy vọng khi hoàn thiện, Google Spreadsheets sẽ đưa vào chức năng này và cũng hy vọng nó không quá đơn giản như của NumSum. Cuối cùng, tôi tìm mãi mà vẫn không thấy chức năng gán thẻ tag cho các bảng tính, đây nhẽ ra là cái Google cần làm đầu tiên vì nó là một chức năng thể hiện tính ưu việt của web 2.0 trong việc phân loại tài liệu.

Hình 2: Lập báo cáo bằng Google SpeadSheets

• Ưu điểm: Nhanh. Thiết kế thân thiện, cách tân. Chức năng định dạng và tính toán phong phú.
• Nhược điểm: Thiếu chức năng tạo biểu đồ. Chưa cho phép gán thẻ (tagging).
• Đánh giá chung: Như mọi ứng dụng của Google, đây là một ứng dụng nhanh, thiết kế tốt. Vì đang trong giai đoạn nghiên cứu và phát triển, khó có thể đánh giá toàn diện ứng dụng này nhưng với các chức năng hiện có chúng ta có thể lạc quan với Google SpreadSheets như một ứng viên thay thế cho Excel trên web.

3. Zoho Sheet

Zoho Sheet có thể là tất cả những gì nhiều người có thể mơ ước (cho tới lúc này) về một chương trình bảng tính có thể thay thế Excel và dùng trên web. Đây là ứng dụng có nhiều chức năng và hoàn thiện nhất.

Giao diện của Zoho Sheet khá giống Excel với một thanh công cụ định dạng chuẩn. Với thanh công cụ này, bạn sẽ không mất thời gian học hỏi gì mà vẫn định dạng được một bảng tính chuyên nghiệp nếu bạn đã từng làm việc trên Excel. Không có gì đáng phàn nàn với Zoho Sheet về mặt định dạng ngoại trừ việc tôi không tìm thấy chức năng tạo đường viền (border). Không rõ tôi có bỏ qua cái gì hay không vì sẽ là một điều khó hiểu khi thiếu một chức năng quan trọng như vậy?

Mặt mạnh của Zoho Sheet nằm ở công thức. Với hơn 300 công thức, Zoho Sheet còn “qua mặt” cả Excel 2003 và điểm tôi đánh giá cao nhất là khả năng copy công thức bằng cách kéo-thả cái quai ở góc dưới mỗi ô (tương tự Excel) - hoan hô các LTV của Zoho! Tuy vậy, mặt trái của tấm huy chương là khi bạn đưa công thức vào bạn phải hoàn toàn gõ bằng tay các ô dữ liệu liên quan chứ không chọn được bằng chuột.

Không hề kém cạnh chức năng với Google SpreadSheets, Zoho Sheet cũng cho phép bạn xuất tài liệu ra các định dạng .xls, .cvs, Open Office, HTML hay PDF… Bạn cũng có thể xuất bản hay chia sẻ tài liệu của mình và dễ dàng gán thẻ (tag) cho mỗi bảng tính.

Cuối cùng, chức năng tạo biểu đồ của Zoho Sheet hơn hẳn so với NumSum (Google SpreadSheets chưa có chức năng này). Bạn có thể tạo biểu đồ dạng cột, dây hay hình tròn (pie) với hiệu ứng 3D. Tôi nhận thấy một lỗi nhỏ khi tạo biểu đồ hình pie nhưng nhìn chung chức năng tạo biểu đồ rất ấn tượng.

Điều khó chịu lớn nhất khi dùng Zoho Sheet là nó không hỗ trợ Unicode, chữ “Việt Nam” sẽ thành “Vie?t Nam” khi lưu vào ô bảng tính. Vì thế nếu bạn định làm một bảng tính tiếng Việt thì Google SpreadSheets là lựa chọn số 1.

Hình 3: Tạo “Báo cáo doanh thu” với biểu đồ trên Zoho Sheet.

• Ưu điểm: Đầy đủ chức năng nhất, nhiều công thức. Giao diện chuẩn.
• Nhược điểm: Không cho tạo đường viền (border). Không hỗ trợ Unicode.
• Đánh giá chung: Cũng như Zoho Writer, Zoho Sheet có rất nhiều chức năng nhưng lại thiếu đi một vài cái quan trọng. Khắc phục được những điểm yếu này bộ ứng dụng Zoho Office sẽ là đối thủ tiềm năng của Microsoft Office nhất là trong thời đại của web 2.0.

4. Kết Luận

Thực tế là sẽ còn phải có những bước tiến dài trước khi các ứng dụng bảng tính trên web đuổi kịp Excel về mặt chức năng. Lợi thế tuyệt đối của Excel là nó là một ứng dụng desktop nên rất nhanh trong định dạng, tính toán. Nó cho phép tạo các bảng tính rất lớn, có độ phức tạp cao và khả năng phân tích dữ liệu không thể chê được. Vì thế trong tương lai Excel vẫn là ứng dụng không thể thiếu trên các máy tính. Nhưng các ứng dụng web lại có mặt mạnh mà ai cũng biết là không cần cài đặt, làm việc được ở bất kỳ đâu có kết nối Internet. Nếu bạn phải tạo một bảng kế họach mỗi tuần và phổ biến cho cả công ty thì tại sao không làm trên Google SpreadSheets hay Zoho Sheet và xuất bản nó cho mọi người cùng xem thay vì gửi e-mail cho từng người?

Chưa bao giờ tôi nghĩ rằng sẽ sử dụng những công cụ thay cho Word hay Excel trên Web nhưng khi dùng những bảng tính đầu tiên trên NumSum tôi đã thực sự ngỡ ngàng về khả năng của nó. Chỉ khi ấy tôi mới tin là hoàn toàn có thể dùng các ứng dụng web trong các lãnh địa mà trước kia là độc quyền của ứng dụng desktop.

Ứng dụng hữu ích nhất trên máy tính của bạn là gì? Đó là Microsoft Word (ít nhất đấy là khảo sát trên 100 người của game show “Chung Sức” trên HTV7!). Tôi cũng tin là nhiều người đồng ý với ý kiến này và thậm chí một số còn cho rằng công dụng duy nhất của máy tính là thay cho máy đánh chữ :). Vậy nên chúng ta sẽ bắt đầu bằng các ứng dụng web 2.0 sọan thảo văn bản. Các ứng dụng sẽ được xem xét ở đây bao gồm ajaxWrite, Zoho Writer và Writely.

1. ajaxWrite

ajaxWrite là một ứng dụng XUL, ngôn ngữ dành riêng cho việc phát triển UI trên các trình duyệt của Mozilla. Theo chỉ dẫn trên trang chủ, nó chỉ chạy được trên Firefox 1.5 trở lên.

Ngay khi mở ứng dụng, một văn bản demo xuất hiện cho biết bạn có thể làm gì trên ajaxWrite. Nhìn chung những gì bạn làm được là không nhiều ngoài một vài chức năng soạn thảo căn bản nhất. Khi nhấn nút lưu (Save) bạn sẽ phải download và lưu văn bản này về dưới dạng tài liệu Word (.doc) vào máy tính của mình. Ngược lại, bạn cũng có thể mở một tài liệu Word từ máy tính của mình để làm việc miễn là tài liệu đó không quá phức tạp và không có hình ảnh vì nếu không bạn có thể không lưu trở lại được.

ajaxWrite không cho bạn lưu tài liệu trực tuyến và tất nhiên bạn cũng không có cách nào chia sẻ các tài liệu này. Ưu điểm duy nhất là nó khá giống với ứng dụng desktop và tải về rất nhanh nhưng khi tôi thử làm thay đổi kiểu chữ bold, italic… bằng các phím tắt thì không cái nào hoạt động hoặc bị trùng với các phím tắt riêng của Firefox khiến cho việc viết lách luôn bị gián đoạn vì phải dùng chuột! ajaxWrite không có các định dạng kiểu (style) như heading, blockquote… và thậm chí còn chưa cho phép đưa hình vào tài liệu.

Cuối cùng tôi nhận thấy nên đặt tên ứng dụng này là xulWrite thì chính xác hơn. Và vì tất cả tài liệu đều lưu trữ trên máy tính của mình, tôi tự hỏi sao mình không dùng luôn WordPad (hay Tomboy trên Linux) mà phải dùng ajaxWrite với đủ thứ bất tiện.

Hình 1: ajaxWrite - Chỉ là cách đặt tên “tiếp thị” cho một ứng dụng XUL

• Ưu điểm: Tải về nhanh, giao diện giống ứng dụng desktop.
• Nhược điểm: Không phải là một ứng dụng web 2.0 đúng nghĩa vì không cho phép lưu trữ trực tuyến, chia sẻ tài liệu… Thiếu nhiều chức năng, khó sử dụng và chỉ chạy được trên các phiên bản Firefox mới nhất.
• Đánh giá chung: Ngoài cái tên kêu, đây là một ứng dụng tồi.

2. Zoho Writer

Zoho Writer là một ứng dụng soạn thảo văn bản rất hoàn chỉnh với hầu hết các chức năng mà một trình soạn thảo văn bản web 2.0 cần có:

• Hoạt động trên hầu hết các trình duyệt phổ biến.
• Đầy đủ chức năng về định dạng.
• Có thể lưu lại trực tuyến, có thể cùng làm việc với nhiều người, chia sẻ với cộng đồng (publish).
• Có thể xuất ra thành nhiều dạng tài liệu .doc, .pdf, Open Document…
• Có thể đưa trực tiếp lên các blog phổ biến như Blogger, Wordpress, TypePad hay LiveJournal…
• Có thể gắn các thẻ định danh (tag).

Ngoài ra Zoho Writer còn cho phép bạn lưu tài liệu như một template rất thuận tiện khi bạn muốn tạo một mẫu đơn nào đó để dùng nhiều lần như đơn xin việc…

Zoho Writer có rất ít khiếm khuyết về chức năng dù cũng như các ứng dụng web khác nó chưa thể sánh với Word về khả năng định dạng phức tạp. Điểm đáng chú ý nhất là chức năng kiểm tra chính tả tuy hoạt động khá tốt nhưng không linh hoạt như của Writely.

Nhược điểm lớn nhất của Zoho Writer theo tôi nằm ở giao diện. Thiết kế giao diện của Zoho Writer chưa thực sự sáng tạo và có nhiều điểm chưa thân thiện với người dùng. Ví dụ, các toolbar và menu đều trắng trùng với màu nền của văn bản làm cho người dùng mất tập chung, một số chức năng căn bản lại khó tìm ra cách dùng. Khi thực hiện các thao tác, tôi có cảm nhận không được “nuột” như trên Writely. Bù lại, trên toolbar hai lớp của Zoho Writer cho phép thực hiện nhiều chức năng mà Writely không có hoặc khó làm như chèn các ký tự đặc biệt, smiley…

Tóm lại, Zoho Writer là trình soạn thảo văn bản có nhiều chức năng nhất trong ba ứng dụng xem xét trong bài này nhưng có một vài điểm chưa đạt mức tinh xảo.

Hình 2: Zoho Writer - Nhiều chức năng nhưng còn hơi thiếu tinh xảo

• Ưu điểm: Đầy đủ chức năng.
• Nhược điểm: Giao diện hơi thiếu sáng tạo, hơi chậm và một số chức năng chưa tinh xảo.
• Đánh giá chung: Đây là một ứng dụng rất tốt. Thực tế, việc chọn dùng Zoho Writer hay Writely hoàn toàn chỉ là vấn đề sở thích.

3. Writely

Tôi có thể hiểu tại sao cộng đồng web 2.0 đánh giá cao Writely và Google quyết định mua lại ứng dụng này. Có lẽ điểm nổi bật nhất của Writely là tuân thủ nguyên tắc của web 2.0 “Simplicity Over Completeness” tức là nó hướng tới sự đơn giản cho người dùng hơn là ôm đồm quá nhiều chức năng.

Writely cũng có các chức năng căn bản như Zoho Writer (xem phần trên), nhưng điểm khác biệt lớn nhất nắm ở giao diện và sự tinh tế. Toolbar một hàng của Writely có biểu tượng lớn, thiết kế đẹp, dễ nhận diện chức năng. Toolbar này chỉ hiển thị những chức năng căn bản nhất, các chức năng phức tạp hơn được giấu trong các menu ở trên, tránh cho người dùng bị phân tán. Giao diện của Writely rất dễ định hướng với các view khác nhau giúp cho bạn xem trước được tài liệu chia sẻ, xuất bản hay đưa lên blog.

Khi bật chế độ kiểm tra chính tả lên, bạn có cảm giác như làm việc trên Word với cách kiểm tra ngay theo những gì bạn gõ vào. Các chức năng khác hoạt động rất “êm” và có phản hồi/chỉ dẫn thân thiện. Một chức năng tôi đánh giá cao nhất là sao lưu tự động sau mỗi 30 giây (cũng có trong Zoho Writer) làm cho việc mất dữ liệu gần như không xảy ra và khi nó hoạt động bạn hầu như không cảm thấy bị gián đoạn.

Tuy nhiên, nhược điểm lớn nhất của Writely lại cũng nằm ở giao diện. Những người quá quen với Word sẽ cảm thấy khó tìm các chức năng trong Writely vì cách sắp xếp toolbar/menu không giống chuẩn của Microsoft. Với những người này có thể Zoho Writer là lựa chọn tốt hơn.

Tóm lại, dù ít chức năng hơn Zoho Writer nhưng thế mạnh của Writely là đơn giản và thân thiện nhưng có thể gây khó khăn cho những người dùng thông thường. (Đây là trình soạn thảo mà tôi dùng để viết blog, lý do xin xem thêm ở bài Web 2.0 - Con đường phía trước).

Hình 3: Writely - ứng dụng soạn thảo văn bản web 2.0 nhất.

• Ưu điểm: Nhanh, đơn giản, thân thiện.
• Nhược điểm: Giao diện có thể gây khó khăn cho những người dùng quá qen với Word.
• Đánh giá chung: Đây là một trong những ứng dụng web 2.0 điển hình và thành công.

4. Kết luận

Trong khi ajaxWrite chỉ là sự lợi dụng về ngôn từ cho việc quảng cáo thì Zoho Writer và Writely sẽ là những con chủ bài của Web 2.0 Office trong tương lai gần.

Thế mạnh của các ứng dụng soạn thảo văn bản web 2.0 là khả năng chia sẻ và xuất bản tức thì. Điểm này chắc chắn Microsoft Word không thể theo kịp. Microsoft đang dồn sức cho một bản Office Live mà theo họ sẽ có những chức năng như Word trên desktop và tận dụng thế mạnh của web nhưng chúng ta chỉ có thể chờ xem có thực sự như vậy không.

Khó có thể tìm được một trang web 2.0 đúng nghĩa tại Việt Nam, đơn giản vì khái niệm về Web 2.0 còn khá mới mẻ nhưng tôi xin giới thiệu một vài trang web gần với web 2.0 nhất về mặt ý tưởng.

1. LinhPerfume.com

Chàng trai sinh năm 1981, quê Hải Phòng đã quyết định bỏ học khi đang là sinh viên năm thứ 2 trường ĐH Ngoại thương để đi…buôn khiến cho bố mẹ và bạn bè sửng sốt. “Lúc đó mình thấy việc học không phù hợp và mình phải chọn cho mình một hướng đi riêng”. Với suy nghĩ khá đơn giản đó, Hải Linh đã liều lĩnh dấn thân vào con đường kinh doanh từ hai bàn tay trắng.

Đó là vài dòng giới thiệu về anh Hải Linh chủ trang web LinhPerfume.com - một trong những trang web TMĐT thành công của Việt Nam - trên báo Người Lao Động (xin đọc chi tiết ở đây). Bạn có thể vào trang web này mua nước hoa nhưng điểm độc đáo là bạn có thể tham gia đấu giá hàng ngày một chai nước hoa với giá khởi điểm rất thấp (10.000đ). Chúng ta sẽ phân tích LinhPerfume.com từ cái nhìn của web 2.0 theo các tiêu chí mô hình kinh doanh, thiết kế, khả năng tương tác và tính xã hội hóa/cá nhân hóa của nó.

• Mô hình kinh doanh: Đây là một mô hình kinh doanh độc đáo, nhất là trong hoàn cảnh “èo uột” của thanh toán điện tử tại Việt Nam. Bí quyết của mô hình kinh doanh trên mạng ở nuớc ta là giao hàng tận nơi. Tất nhiên, lợi thế của nước hoa là (1) giá trị lớn và (2) lợi nhuận cao, nếu không, chi phí giao hàng sẽ vượt quá lãi suất (chưa kể đến việc bị “phá” bằng các đơn hàng giả). Đấu giá là lĩnh vực kinh doanh sôi động nhất hiện nay trên net, LinhPerfume.com đã tận dụng được ưu điểm của phương thích kinh doanh này như một công cụ khuyến mại (promotion).
• Thiết kế: Rõ ràng đây là một trang web được thiết kế cho “chị em” với tông màu hồng. Giao diện sáng sủa và dễ định hướng, chạy rất tốt trên Firefox nhưng không thể coi là một tác phẩm nghệ thuật vì còn quá nhiều hình động choán chỗ, thiếu chăm chút về đồ họa.
• Tính tương tác: theo kiểu “cổ điển”, nhấp và đợi (click-and-wait), đây không phải là cách của web 2.0. Sẽ tốt hơn nếu bạn thấy được mô tả chi tiết về loại nước hoa khi di trỏ chuột lên hình minh họa.
• Tính xã hội/cá nhân: Đây là trang web có tính xã hội hóa tương đối cao thể hiện trong forum và đấu giá, nhưng người dùng không có góc riêng của mình để ghi nhận các loại sản phẩm/nhãn hiệu ưa chuộng. Điều này đặc biệt quan trọng với mặt hàng có độ trung thành về nhãn hiệu cao như nước hoa.
• Đánh giá chung: LinhPerfume.com là trang web độc đáo về ý tuởng nhưng sẽ còn một bước dài để thực sự là web 2.0.
• Tỷ lệ web 2.0: 35%

Hình 1: Trang chủ LinhPerfume.com - mô hình kinh doanh kiểu web 2.0

2. VietnamWorks.com

VietnamWorks.com là địa chỉ web được lấy làm trang chủ của nhiều công ty săn đầu người (head-hunter) tại Việt Nam. Đây là trang web đi tiên phong trong lĩnh vực tuyển dụng trực tuyến tại Việt Nam (xin tiết lộ, công việc hiện tại của tôi cũng được offer từ trang web này, cảm ơn!). Trang web này hiện đang do Navigosgroup (cũng là một công ty tư vấn nhân lực) quản lý và một trong những trang web đầu tiên nhận được đầu tư từ quĩ IDG Vietnam (venture capital).

• Mô hình kinh doanh: Trang web tuyển dụng này do người nước ngoài quản lý hoạt động rất bài bản, đó là lý do đem đến thành công. Dịch vụ tuyển dụng là một “big business” (môt công ty SX hàng tiêu dùng trung bình của Việt Nam mà tôi biết đã phải bỏ hơn 500 triệu hàng năm cho việc này) nên không ngạc nhiên khi VietnamWorks.com nhận được nhiều đầu tư nhất là khi internet đang bùng nổ ở nuớc ta.
• Thiết kế: Tôi đánh giá rất cao thiết kế mới của trang web này. Tôi tin rằng chủ trang web này rất am hiểu về web 2.0. Giao diện rất chuyên nghiệp và trang nhã (elegant), đề mục rõ ràng và dễ định huớng, đây là một bước tiến dài so với phiên bản đầu tiên. Nếu bạn có ý định thiết kế một web 2.0 thì đây là địa chỉ để học hỏi, tuy nhiên, layout của trang web này vẫn dùng table (nhưng đây không phải là vấn đề quá quan trọng).
• Tính tương tác: Không áp dụng nhiều những kỹ thuật web mới như Ajax nhưng tính tương tác của trang web khá cao. Ví dụ, khi tạo một hồ sơ xin việc, bạn có thể theo cách thông thường là đi từng bước và chọn theo hướng dẫn hay đơn giản hơn là copy CV có sẵn từ văn bản Word vào. Chức năng tôi đánh giá cao nhất là “Quản lý nghề nghiệp” với các mục như thông báo việc làm hay theo dõi công việc giúp bạn luôn có được các thông tin mới nhất về việc làm phù hợp.
• Tính xã hội/cá nhân: Mặc dù là trang web tuyển dụng hàng đầu của Việt Nam, VietnamWorks.com có vẻ không chú trọng việc xây dựng cộng đồng (như forum hay blog) để người tìm việc có thể trao đổi kinh nghiệm, bình luận đánh giá về các công việc. Nhưng ngược lại bạn có thể có nhiều tùy chọn để cá nhân hóa việc tìm việc của mình (tôi không rõ các chức năng dành cho nhà tuyển dụng thế nào, nếu bạn nào đã dùng xin đánh giá giùm).
• Đánh giá chung: Đây là một trang web rất gần với tiêu chuẩn web 2.0. Nếu các nhà quản trị ở đây “mạnh tay” trong việc thay đổi thì có thể phiên bản tiếp theo của VietnamWorks.com sẽ là web 2.0? Chúng ta sẽ chờ xem.
• Tỷ lệ web 2.0: 65%

Hình 2: VietnamWorks.com - Rất gần với web 2.0
nhưng cần có tính cộng đồng cao hơn

Rất tiếc tôi không nhìn thấy nhiều ảnh hưởng của web 2.0 tới Việt Nam, nhưng hy vọng đây không phải là bài đánh giá toàn vẹn và sẽ có những bài viết khác. Nếu các bạn cho rằng có những web 2.0 tại Việt Nam khác xin e-mail cho tôi. Cảm ơn.

Update: Bài viết này được viết khá lâu (tháng 8/2006) nên không có nhiều giá trị thời sự. Loạt bài mới về Web 2.0 tại Việt Nam đã (và sẽ) được đăng. Xin xem:

• Web 2.0 Việt Nam: Các Mạng Xã Hội