Tôi đã dùng Ext JS ngay từ khi nó chỉ là một thư viện mở rộng của YUI. Đây là một thư viện rất tốt, đặc biệt nó cung cấp những gói UI rất đẹp và dễ sử dụng — chỉ cần vài dòng code JavaScript bạn đã có thể tạo nên một giao diện chuyên nghiệp cho ứng dụng web của mình. Lúc này thư viện có tên là YUI-Ext và được phân phối dưới giấy phép BSD như YUI.

Sau đó Jack Slocum và nhóm phát triển đã đưa thư viện YUI-Ext vượt khỏi phạm vi của YUI trở thành một dự án độc lập. Khi version đầu tiên của Ext JS ra lò, giấy phép sử dụng được đổi thành kiểu “song hành” (dual license): người dùng có thể chọn LGPL (với một vài hạn chế nhỏ) hay mua giấy phép sử dụng thương mại. Có thể nói đây là một bước đi không có gì đáng chê trách để Jack và đồng sự có thể kiếm tiền cho việc phát triển của dự án. Cộng đồng phát triển mã mở vẫn rất vui lòng đóng góp và ủng hộ cho dự án, hơn 35.000 thành viên của diễn đàn Ext JS đã đóng góp vô số ý kiến, thông báo lỗi và tạo nên các thư viện mở rộng (extension) cho chính Ext JS.

Sự kiện Ext JS chuyển giấy phép sử dụng thành GPL (từ phiên bản 2.1 trở đi) đã gây sốc cho công đồng mã nguồn mở vì nhiều lý do. Không hẳn vì chúng ta sẽ phải trả tiền cho Ext. Với giấy phép thương mại hiện tại bạn chỉ cần mua một bản (cho 1 lập trình viên) là có thể triển khai không hạn chế trên nhiều máy chủ (chính xác hơn là trên số CPU không giới hạn). Những lý do chính khiển cộng đồng phát triển không hài lòng là:

1. Vấn đề đạo đức: Ext JS khởi đầu là một dự án “ăn theo” YUI, họ nhận được nhiều quan tâm vì danh tiếng của YUI. Sau khi xác lập đựơc vị trí, họ bỏ giấy phép tự do và bắt đầu theo đuổi giấy phép chặt chẽ hơn. Là một dự án mã mở, họ nhận được rất nhiều đóng góp từ cộng đồng và đổi lại cộng đồng phát triển ngày lại càng bị thu hẹp phạm vi sử dụng.
2. Vấn đề lòng tin: Bạn có thể tin được một công ty thay đổi giấy phép thường xuyên theo hướng càng kiếm được nhiều tiền càng tốt hay không? Điều gì sẽ xảy ra nếu một ngày đẹp trời nào đó, sau khi triển khai ứng dụng trên hàng chục máy chủ (tức là vài chục CPU), Ext JS đổi giấy phép thương mại từ “unlimited” sang “per-CPU”? Bạn sẽ phải chấp nhận trả một khoản phí “trên trời rơi xuống” hay bỏ mặc ứng dụng của mình không được nâng cấp hay vá lỗi?
3. Vấn đề phạm vi giấy phép: Điểm khác biệt giữa LGPL và GPL là giờ đây dự án nào muốn dùng Ext JS miễn phí thì cũng phải là “nguồn mở” theo đúng giấy phép GPL v3. Có ba vấn đề gây tranh cãi là: (1) Vì Javascript được chuyển từ server qua browser người dùng, thì việc này có được coi là “phân phối” mã nguồn và do đó chịu sự rằng buộc của GPL hay không? (2) Việc nén, obfuscate các thư viện Ajax theo GPL có hợp lệ hay không khi người được phân phối (tức là người dùng ứng dụng) không xem được toàn bộ mã nguồn? (2) Theo Jack, mã server-side (Java, PHP…) của dự án cũng phải là nguồn mở mới được dùng Ext JS trong khi một số chuyên gia về giấy phép mã mở cho rằng điều đó là không đúng vì mã JavaScript không có mối liên kết tĩnh (statical link) nào với mã server (?).
4. Vấn đề thích hợp: Vì những rắc rối nói trên mà bản thân giấy phép GPL v3 không “bao phủ” được hoàn toàn nên hầu hết các thư viện JavaScript đều chọn các giấy phép nguồn mở tự do hơn như BSD hay Apache 2. Việc Ext JS chọn GPL sẽ để lại các “lỗ hổng” có thể dẫn tới việc tranh tụng trong nhiều trường hợp hay nói cách khác chúng giống như những cái bẫy tiềm năng khiến cho việc sử dụng thư viện này theo hướng mã mở hoặc không thể thực hiện được hoặc không hiệu quả.

Nhiều người nói rằng dùng mã nguồn mở là hướng đi rẻ tiền, dễ dàng cho các công ty Việt Nam nhưng câu chuyện trên chỉ là một phần nhỏ trong rất nhiều vấn đề mà các giấy phép mã nguồn mở đặt ra. Tại Mỹ, muốn có lời khuyên đúng đắn bạn sẽ phải nhờ tới các luật sư có kinh nghiệm trong lĩnh vực này và không thực sự có nhiều luật sư như vậy (chắc chắn Jack đã không có được một luật sư tốt).

Qua vụ việc này tôi đã có được nhiều bài học (rất hữu ích cho các CIO), xin tổng kết lại dưới đây:

1. Giấy phép sử dụng (mã mở hay thương mại) có thể bị thay đổi bất kỳ lúc nào. Mặc dù việc thay đổi giấy phép không áp dụng ngược với các phiên bản trước nhưng bạn sẽ phải đối mặt với vấn đề “trả tiền để được nâng cấp, hỗ trợ hay bỏ mặc phần mềm đó“. Vì thế nên dùng phần mềm mở do các công ty có uy tín bảo trợ vì thường họ rất ít khi thay đổi giấy phép nếu không có lý do chính đáng.
2. Khi dùng mã nguốn mở, bạn phải đánh giá được mức độ rủi ro có thể gây ra do việc đổi giấy phép và chấp nhận mức độ rủi ro này.
3. Không phải tất cả các giấy phép mã mở đều giống nhau. Hiểu hết các “ngõ ngách” trong đống ngôn từ của các giấy phép này là việc của các chuyên gia và dù vậy bạn vẫn có thể dính vào kiện tụng do sự diễn dịch khác nhau giữa các bên và khi ấy quyền phán quyết nằm ở tòa án.
4. Nếu bạn định phân phối phần mềm của mình dưới giấy phép mã nguồn mở thì hãy suy nghĩ và tìm hiểu thật kỹ về phạm vi của các giấy phép này. Tất nhiên, vì là phần mềm của bạn nên bạn có quyền thay đổi giấy phép bất kỳ lúc nào cho các phiên bản mới, nhưng nếu không có lý do chính đáng cộng đồng mã mở sẽ cho rằng bạn đang lợi dụng mã mở để chuộc lợi và bạn sẽ nhanh chóng bị tẩy chay. Trong thế giới đầy cạnh tranh, bạn sẽ biến mất nhanh hơn bạn tưởng.

Ext JS và cá nhân Jack đang chịu nhiều sức ép từ phía cộng đồng. Có thể việc thay đổi giấy phép là bắt buộc nhằm kiếm tiền từ dự án để trả lương cho các lập trình viên nhưng người dùng không khỏi có cảm giác bất mãn khi đã bỏ công sức xây dựng các ứng dụng dựa vào thư viện này rồi đột nhiên nhận thấy nó sẽ không thích hợp nếu sử dụng vào các dự án thương mại hay mã đóng như dự kiến. Quan trọng hơn, việc đổ vỗ lòng tin khiến cho những người dùng nghiêm túc phải suy nghĩ lại về quyết định của mình khi đặt niềm tin lâu dài vào Ext JS.

Các bạn có thể tham khảo thêm về “vụ” Ext JS ở các bài viết dưới đây:

• Choosing an OSS License and the Ext-JS saga
• My response to Jack Slocum’s post on the GWT-Ext forum
• Ext Discovers Step 2 of the Slashdot Business Model?
• More cluelessness from ExtJS lead developer Jack on the GPL issue
• Are You At Risk? Abrupt OS License Changes
• OpenEXT: The fork

Trước hết chúng ta hãy tìm hiểu một chút xem thực sự Live Mesh là gì?

Live Mesh Là Gì?

+ Giới Thiệu: Mesh là một dịch vụ giúp bạn đồng bộ (synchronize) tài liệu, hình ảnh, feeds, các cài đặt trên nhiều máy tính, thiết bị. Nếu bạn nào đã dùng plugin Foxmarks thì đều biết đây là dịch vụ giúp bạn đồng bộ các bookmark của Firefox trên nhiều máy tính khác nhau. Ví dụ: Tôi đang xem một bài viết hay trên blog “Người Tập Viết” và muốn bookmark lại để tham khảo sau; nhưng khi về nhà tôi lại không tìm được link tới bài viết này vì lưu tôi bookmark trên Firefox ở máy của công ty. Sau khi cài Foxmarks thì đây không còn là vấn đề vì nó sẽ tự động xem có bookmark nào mới hay bị xóa/sửa và “đồng bộ hóa” chúng trên tất cả các bản Firefox mà tôi dùng.

Mesh cung cấp dịch vụ ở mức cao hơn, dịch vụ này có khả năng đồng bộ hóa tất cả các tài liệu, tập tin và cả các thiết đặt trong các ứng dụng từ máy này sang máy kia. Và nếu nó hoạt động như Microsoft hứa hẹn thì trong tương lai không xa nếu tôi đặt font chữ “VNI-Times” là mặc định trong ứng dụng Word (for Mesh?) tại máy tính ở công ty thì khi mở máy ở nhà Word của tôi cũng sẽ tự động đổi sang “VNI-Times” làm font mặc định và cả Word trong cái O2 cũng vậy (chỉ là giả dụ vì tôi không dùng O2, một loại smart phone chạy trên HĐH Windows mobile). Đương nhiên các tài liệu viết trên bản Word này cũng sẽ được đồng bộ trên tất cả các máy tính kết nối với Live Mesh.

+ Thành phần và Chức năng: Live Mesh bao gồm 2 thành phần chính là một dịch vụ web mà bạn có thể đăng ký các máy móc bạn muốn đưa vào dùng (như máy tính, mobile phone…) trong Mesh và một phần mềm có gói cái đặt dung lượng 2MB, gọi là Môi trường điều hành Mesh — Mesh Operating Environment (MOE), giúp bạn tích hợp Mesh vào Windows. Dịch vụ Web có tên là “Live Desktop” được thiết kế trông giống như Windows desktop là cửa ngõ để kích hoạt các ứng dụng trực tuyến, chia sẻ thông tin.

Hiện tại, Live Mesh chỉ có hai chức năng chính là chia sẻ tập tin, thư mục giữa các máy tính và cho điều khiển máy tính từ xa (Remote Desktop) qua giao diện web (phải dùng IE) hay bằng một ứng dụng trong MOE. Ngoài ra MOE còn cài ứng dụng có tên “Live Mesh Notifier” để báo cho bạn biết những gì xảy ra trong Mesh của mình và tích hợp “Mesh Companion Bar” vào Windows Explorer (hmm, một cách làm rất điển hình kiểu Microsoft).

Ngoài ra, Live Mesh còn cho bạn một không gian lưu trữ chung 5GB mà bạn có thể truy cập từ bất kỳ đâu có Internet và vì nó được tích hợp vào Remote Desktop nên bạn sẽ có thể thao tác trên đó rất dễ dàng.

+ Công nghệ và Mục tiêu: Công nghệ lõi của Live Mesh là FeedSync trước kia có tên là Simple Sharing Extensions, một công nghệ riêng của Microsoft lấy ý tưởng từ việc đồng bộ hóa tin qua “feeds” để mở rộng cho việc đồng bộ hóa các tài liệu khác.

Mục tiêu lớn nhất của Microsoft là biến Live Mesh thành một nền tảng (platform) để xây dựng các ứng dụng kiểu “for Live Mesh”. Các ứng dụng này sẽ có khả năng hoạt động ngay cả khi không có kết nối Internet, khi “online” trở lại dữ liệu sẽ được đồng bộ bằng công nghệ P2P để tiết kiệm băng thông tối đa.

Chiến Lược ” Windows for Web”

Câu hỏi mà các nhà phân tích luôn đặt ra với Microsoft là họ sẽ làm thế nào để đưa các sản phẩm, dịch vụ của mình lên web mà không làm hại lãnh địa chính của mình trên desktop. Giờ đây chúng ta đã có thể thấy được câu trả lời của Microsoft qua Live Mesh.

Live Mesh bản chất là một cố gắng Windows hóa Web. Vấn đề lớn nhất với các ứng dụng desktop ngày này là chúng hoạt động như các ốc đảo trong khi web cho phép lưu trữ và sử dụng dữ liệu từ bất kỳ đâu trên trái đất. Web đã tạo nên một hệ thống hỗ tương (ecosystem) giữa các thiết bị điện tử, một ví dụ điển hình nhất là mối liên hệ giữa iPod và iTunes, cái nọ là động lực cho sự phát triển của cái kia với Internet là phương tiện đồng bộ hóa. Microsoft luôn gặp khó khăn khi phải hộ trợ việc đồng bộ hóa dù là đơn giản nhất. Nếu mọi thứ đều chạy trên Windows thì chẳng có vấn đề gì vì họ có thể kiểm soát được mọi chuyện ở đó, nhưng thời đại đã đổi thay khi ngày nay các thiết bị chủ yếu dùng Web để trao đổi và chia sẻ dữ liệu.

Web đã từng là một nơi dễ kiểm soát đối với Microsoft nhưng lại đang là mối đe dọa tiềm tàng lớn nhất với người khổng lồ trên đôi cánh Windows này. Web đang trở thành trung tâm của giải trí và làm việc khiến cho Windows ngày càng lạc hậu trước các ứng dụng web của Google và Yahoo. Câu trả lời có tính chiến lược nhất của Microsoft là phải tạo nên một “Windows for Web” và thúc đẩy việc tạo ra các ứng dụng mới trên nền tảng này. Các ứng dụng “for Mesh” sẽ gắn chặt với hệ điều hành và có thể hoạt động offline như các ứng dụng desktop khác trong khi vẫn có các ưu điểm của các ứng dụng web như có thể lưu trữ dữ liệu tập chung và truy cập dữ liệu từ bất kỳ đâu trên nhiều thiết bị khác nhau. Người dùng sẽ vẫn có cảm giác quen thuộc như khi dùng các ứng dụng desktop…

Windows desktop sẽ được thay thế bằng Live Desktop, “My Computer” nhường chỗ cho “My Mesh” nơi bạn có thể nhìn thấy tất cả các máy tính, thiết bị gắn vào Mesh (hiện tại thì bạn chỉ có thể đưa máy tính chạy Windows XP hay Vista vào Mesh thôi). Bạn có thể đưa các thư mục bạn muốn chia sẻ như “My Documents” hay “My Music” vào không gian của Mesh và Mesh sẽ đồng bộ hóa khi bạn có bất kỳ thay đổi gì trong các tài liệu, tập tin ở đó.

Tuy nhiên, điều cốt lõi để chiến lược này thành công và biến Mesh thành nền tảng Web “mặc định” thì cần nhiều ứng dụng phát triển trên đó. Microsoft sẽ cung cấp các API (kiểu REST) cho các nhà phát triển ứng dụng bằng Javascript hay Silverlight, ngoài ra các ứng dụng có thể trực tiếp “nói chuyện phải quấy” với Mesh qua FeedSync. Nhưng có lẽ các nhà phát triển sẽ phải chờ tới cuối năm nay mới có được các công cụ cần thiết để tạo những ứng dụng đầu tiên cho Mesh.

Vài Suy Nghĩ

Điều chúng ta có thể nhận thấy từ văn hóa của Microsoft là họ luôn sẵn sàng tạo ra những sản phẩm không xuất sắc lắm và không ngừng cải tiến nó cho đến khi hoàn chỉnh và họ cũng không bao giờ xa rời chiến lược chủ đạo “Windows là tất cả” của mình.

Web có thể là mối đe dọa lớn nhất với Microsoft nhưng nếu có chiến lược đúng đắn nó lại có thể biến Web thành cơ hội lớn nhất với họ. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu thế hệ tiếp theo của Word, Excel… sẽ là Word for Live Mesh, Excel for Live Mesh… (hay Office for Live Mesh), khi ấy kịch bản mà tôi trình bày trong phần giới thiệu ở trên sẽ không còn là giả định nữa. Và sẽ thật thú vị nếu lại được chứng kiến một thế hệ các phần mềm mới “for Live Mesh” xuất hiện tương tự các ứng dụng “for Windows” ngày nào.

Vấn đề lớn nhất là cộng đồng phát triển và khối doanh nghiệp sẽ phản ứng thế nào với nền tảng Live Mesh, liệu họ có muốn để Microsoft áp đặt các tiêu chuẩn của mình lên Web (nữa) hay không?

A: …thế còn web 2.0 là thế nào nhỉ, nghe nói hay lắm phải không?

B: Ah, web 2.0 là do bây giờ đường truyền mạnh nên đưa mọi thứ lên web…

Qua câu chuyện có thể thấy người ta bắt đầu không thỏa mãn với cái web hiện tại. Không có gì ngạc nhiên cả vì ngày nay hầu như không người sử dụng web nào không “đụng” tới một ứng dụng Web 2.0 và một khi đã dùng rồi thì họ sẽ tự hỏi sao các trang web còn lại không làm được như vậy. Ở phía các doanh nghiệp, một trong số các khách hàng lớn nhất của công ty tôi cũng đang có một “big plan” chuyển toàn bộ ứng dụng nghiệp vụ của họ lên chuẩn web 2.0…

Tôi cũng không nghĩ anh B giải thích sai về Web 2.0 nhưng dường như mỗi người đều cố diễn giải về web 2.0 theo cách nghĩ riêng của mình. Ngay cả khi bạn đọc kỹ từng câu, từng chữ bài viết của Tim O’Reilly (và cả các bài khác trên blog này ) thì tôi cũng dám đoan chắc là bạn khó có thể hiểu web 2.0 thực sự là gì. Nó là mạng xã hội, là trí tuệ tập thể, là blog, là AJAX, mashup, tag hay là một giao diện bóng bảy?

Sai lầm lớn nhất của giới báo chí và những người cổ vũ cho web 2.0 là dùng hiện tượng giải thích cho nguyên nhân. Tất cả những cái như mạng xã hội, blog… chỉ là kết quả của một quá trình thay đổi về tư duy đã diễn ra trong những năm gần đây. Web 2.0 là có thực nhưng nó không phải là cái mà bạn có thể định nghĩa thông qua một vài ví dụ hay vài mỹ từ. Web 2.0 cũng không hẳn là cái mà bạn chỉ biết được khi bạn thấy nó. Thật không may, những ngôn từ hoa mỹ, những khẩu hiệu giật gân thường phủ bóng lên những điều quan trọng nhất. Sàng lọc lại, đây là những cái mà chúng ta nên hiểu về bản chất của Web 2.0:

• Web 2.0 là tự do về dữ liệu: Có rất nhiều bạn nói rằng họ không hiểu rõ về web API, RSS, mashup, tag… Nói chung đó là những công cụ giúp bạn lấy dữ liệu từ những nguồn khác nhau trên web mà không cần phải vào trang web đó. Dùng API của Flickr bạn có thể xem các hình ảnh trên trang web này mà không cần phải vào Flickr. Dữ liệu ở trên web luôn có rất nhiều và trước kia người ta không thể lấy về dùng một cách tự động và tiện lợi. Web 2.0 đã thỏa mãn giấc mơ đó.

• Web 2.0 là băng thông rộng: Web 2.0 tận dụng việc phổ biến của đường truyền băng thông rộng như ADSL, cáp quang… Bạn thử tưởng tượng việc xem một đoạn video trên YouTube với kết nối dial-up sẽ thế nào? Nếu không có băng thông rộng thì hầu hết các ứng dụng Web 2.0 sẽ chỉ có ý nghĩa trong một trường thí nghiệm.

• Web 2.0 là sự liên kết: Web 2.0 là sự liên kết giữa người với người (MySpace), giữa các từ khóa, khái niệm với nhau (Wikipedia), giữa các website (Mashup)… Bản chất, Web 2.0 thay đổi cách liên kết từ quan hệ một-nhiều (one-to-many, tức là từ một website tới những người truy cập) sang quan hệ nhiều-nhiều (many-to-many) bằng các mối liên kết mới.

• Web 2.0 đặt con người lên trên công nghệ: Tuần báo Time đã bầu “person of the year” năm 2006 là YOU. Tại sao? Bạn, con người, chính là trung tâm của web 2.0, và theo báo Time, cuộc cách mạng Web 2.0 là tâm điểm của năm 2006! Đây cũng chính là đặc điểm dễ thấy nhất của Web 2.0, nó hiểu người dùng cần gì trên Web và thỏa mãn họ.

• Web 2.0 cho phép người dùng “sử dụng” dữ liệu chứ không chỉ “lấy” dữ liệu: Công đầu của công nghệ AJAX không phải là làm cho các ứng dụng web dùng giống như các ứng dụng desktop mà giúp người dùng dễ dàng thay đổi, thêm, bớt dữ liệu tùy ý trên web thay vì chỉ có thể “đọc” chúng như những bản tin.

• Web 2.0 làm cho người ta không còn nghĩ Web chỉ là một dạng báo điện tử hay một kiểu TV khác: Hmm, đã có lúc người ta coi Web là một dạng truyền thông như báo chí hay TV vì tính một chiều của nó. Nhưng web 2.0 cho thấy giờ đây có những cái bạn chỉ có thể làm thông qua Web chứ không thể qua báo chí hay TV. Tính tương tác mà Web 2.0 đem lại làm cho Web vượt qua khái niệm một trang báo điện tử: nó sẽ trở thành một phương tiện giao tiếp hơn là một công cụ tuyên truyền.

Cuối cùng, nếu bạn đã hiểu bản chất web 2.0 là gì thì điều quan trọng nhất khi làm một trang web 2.0 là hãy tưởng tượng ra cái gì bạn không thể làm được nếu không có WEB.

Có thể nói ngay sau khi bài viết diễn giải một cách có hệ thống nhất về khái niệm “Web 2.0 là gì?” được xuất bản năm 2005 thì các cuộc tranh luận về “thực sự Web 2.0 là gì” vẫn cứ tiếp diễn. Có những cách giải thích khác nhau về web 2.0 như kiểu:

… nếu một ngày nào đó cháu nội tôi hỏi: “Ông ơi web 2.0 là gì?” thì tôi sẽ phải trả lời là “… Cháu à, Web 2.0 là lúc người ta thôi không dùng máy tính nữa mà chuyển qua dùng Internet”.

Tuy đây là một câu định nghĩa có tính hài hước và mâu thuẫn, nhưng nó cũng không khác quá xa định nghĩa rút gọn của O’Reilly:

Web 2.0 is the business revolution in the computer industry caused by the move to the internet as platform, and an attempt to understand the rules for success on that new platform. Chief among those rules is this: Build applications that harness network effects to get better the more people use them. (This is what I’ve elsewhere called “harnessing collective intelligence.”)

Tạm dịch:

Web 2.0 là một cuộc cách mạng trong ngành công nghiệp máy tính. Nó xảy ra khi người ta chuyển sang dùng Internet như một nền tảng và cố gắng tìm hiểu cách thức thành công trên nền tảng mới nay. Qui tắc chính là: Xây dựng các ứng dụng có thể tận dụng các “hiệu ứng mạng” để tạo ra các giá trị tốt hơn và (vì thế) có nhiều người dùng hơn. (Nói cách khác là tận dụng “trí tuệ tập thể”).

O’Reilly cũng trích dẫn câu của Eric Schmidt (Google CEO): “Don’t fight the internet.” (đừng cố chống lại Internet) để nhắc nhở mọi người rằng Web 2.0 là thời đại của những suy nghĩ có tầm toàn cầu, muốn thành công bạn phải thoát ra khỏi lối tư duy của kỷ nguyên PC.

Ông cũng chỉ ra một vài qui tắc để thành công trong Web 2.0, đó là:

1. Đừng coi phần mềm là một tác phẩm (đặc thù) mà phải có đó là một quá trình tiếp cận với người dùng.
2. Mở cửa dữ liệu của bạn cho người khác dùng và dùng lại dữ liệu của người khác bất cứ khi nào có thể.
3. Đừng nghĩ tới việc ứng dụng của bạn nằm ở máy chủ hay máy của người dùng mà hãy xây dựng những ứng dụng nằm ở trung tâm các máy móc khác.
4. Xin nhớ rằng trong môi trường mạng, API mở và giao thức tiêu chuẩn luôn thắng thế (so với các giao thức riêng/API đóng) nhưng điều này không có nghĩa là lợi thế cạnh tranh không tồn tại.
5. Điều cốt yếu nhất trong lợi thế cạnh tranh nằm ở dữ liệu bất kể nó do người dùng thu thập, xây dựng lên hay do sở hữu một miền tên (namespace như Gracenote/CDDB, Network Solutions) hay từ việc sở hữu các định dạng file (Microsoft Office, iTunes). Nói một cách ngắn gọn, trong Web 2.0 dữ liệu chính là “Intel Inside”.

Tóm lại, cách định nghĩa của Tom O’Reilly nhắm tới cách tư duy mới trên một nền tảng hoàn toàn khác với nền tảng các ứng dụng PC đã tồn tại từ trước tới nay. Thông điệp là: Đây là thời đại của Internet, và bạn cần có cách tiếp cận mới – cách tư duy 2.0. Xin đọc toàn bài viết của O’Reilly ở đây.

Tổ chức trong một khách sạn sang trọng tại San Francisco (hình), với sự góp mặt của những nhân vật tai to mặt lớn từ những công ty mà chỉ nghe tới tên thôi bạn đã hình dung đến cả một thế lực: Google, Yahoo, Microsoft, AOL, Intel, Amazon… Và như để hòa hợp với những tên tuổi lớn này, cái tên “hội nghị web 2.0″ (web 2.0 conference) tầm thường năm xưa (2005) đã được đổi tên thành “hội nghị thượng định web 2.0″ (web 2.0 summit) cho năm nay. Quả thật, nếu tôi có cánh thì tôi sẵn sàng bay qua Hoa Kỳ để tham gia vào bữa đại tiệc web 2.0 này. Nhưng hãy khoan, nếu bạn là một khách mời thì ngoài việc kiểm tra lại hộ chiếu, bạn phải kiểm tra lần cuối xem bạn có đủ 3000 USD đề mua vé vào cửa không nhé…

Cuối cùng mọi bữa tiệc rồi cũng đến lúc tàn, khi đó mọi người đều cảm thấy thiếu một cái gì đó. Đâu rồi cái không khí hừng hực của năm 2005? Đâu rồi các nhóm phát triển web trình bày những ý tưởng “thay đổi thế giới ” của mình? Cuối cùng bạn thấy gì từ Google, Yahoo hay Microsoft ngoại trừ những cái họ đã làm hay sắp làm xong? Trong 13 dịch vụ web 2.0 mới (startups) được trình bày như chạy marathon thì cái nào là cái sẽ đem đến cuộc cách mạng trong web?

Không, “... bạn chẳng tìm thấy cái gì mới ở Web 2.0 Summit” là kết luận của GigaOM. Có lẽ, cái hội nghị này quá “đỉnh” cho những tư duy tầm thường. Nếu bạn đang định làm một YouTube thứ hai thì cũng chẳng ai quan tâm. Microsoft thì đang tự hỏi phải tích hợp cái web 2.0 vào bộ office thế nào mà khách hàng không kêu ca là quá mắc. Yahoo thì đang bận tìm xem hệ thống quảng cáo của mình co thể cạnh tranh với Google như thế nào. Còn Google đang chuẩn bị cho “the-next-big-thing” và sẽ chẳng hỏi han gì đến bạn trừ phi bạn có 50% thị phần tại Mỹ. Amazon đang hình dung ra mọt WebOS theo kiểu của mình, rồi tất cả sẽ dẫn đến các gian hàng của họ, happy shopping online!

13 dịch vụ web 2.0 mới có vẻ như những kẻ thừa thãi trong hội nghị thượng định này. Bạn sẽ nói gì trong 5 phút về dịch vụ của bạn? Nó cool hay nó hot? Nó có gì hay ho hay chỉ là một bản sao chép các ý tưởng? Quả là thật tầm thường khi đứng cạnh những gã khổng lồ về nguồn lực với thứ văn phong không thể lẫn được của các đại gia kiểu như “… dịch vụ của chúng tôi sẽ làm cho cuộc sống của 250 triệu người dùng nâng lên một tầm cao mới…“

Web 2.0 đã chín muồi và các đại gia sẽ thu hoạch nó như một kịch bản cũ rích chăng? Tôi không tin điều này, nếu có một web 2.0 thì đó phải là web 2.0 cho mọi người. Nhìn lại một Blogger hay Wikipedia không hề có Ajax hay những “big thing” tương tự mà vẫn làm một cuộc cách mạng về web là vì sao? Đơn giản đó là một trang web mà ai cũng có thể tự làm được. Web 2.0 phải là như thế, bất kể về mặt kỹ thuật có thay đổi ra sao. Còn không chúng ta có thể chào mừng web 3.0 (xin xem thêm Welcome Web 3.0!) và bỏ lại web 2.0 cho các ông lớn kia “tự xử”.

Khi bắt đầu tìm hiểu web 2.0 và các kỹ thuật đứng sau nó thì ngoài Ajax, tôi luôn chú ý đến việc thết kế đúng chuẩn web (web standards) và cố gắng áp dụng cho các ứng dụng như Fast Dictionary hay Ajax Gomoku. Tuy nhiên, vì chỉ là tay amateur không dám “múa rìu qua mắt thợ’ nên chỉ dám dùng các thiết kế giản dị nhất nhưng luôn chăn trở: “không biết ở Việt Nam có ai ý thức việc thiết kế web theo tiêu chuẩn không?“. Rồi cuối cùng tôi đọc được bài viết Web designer Việt, anh ở đâu? trên blog SonnyMotives và thật mừng khi nhận thấy nhiều người cũng có cùng nỗi âu lo.

Hình 1: Frexy Studio – trang web của Việt Nam theo chuẩn web XHTML/CSS

Vậy thế nào là kiểu thiết kế web không chuẩn? Thứ nhất phải kể tới việc dùng table làm layout cho trang web như một mặc định. Ai cũng biết table được sinh ra để hiển thị các dữ liệu dạng bảng (như bảng thống kê, bảng danh sách…) nên dữ liệu khi đưa vào đó chỉ hiện lên khi tất cả đã được tải về. Dùng table làm layout cho trang web dẫn đến tình trạng trang web tải về và hiển thị chậm. Ngoài ra, trên một số trình duyệt các bảng khi hiển thị thường dễ bị tình trang “co giật” (nhất là khi đặt chiều ngang cột theo phần trăm) trông rất phản cảm. Lạm dụng việc thiết kế web dùng table layout còn làm cho không gian web bỗng trở thành các cột đủ loại và các hình ảnh phải bị bóp vào sao cho không bao giờ được tràn ra ngoài. Tất cả những điều đó làm cho trang web thành ra cứng nhắc, không hình khối cũng chẳng có nghệ thuật.

Cùng với việc dùng table làm layout nhiều nhà thiết kế web cũng bỏ luôn việc dùng CSS để định nghĩa màu sắc, phông nền mà quên mất rằng CSS sinh ra là để giúp cho thiết kế web độc lập với HTML và do đó trang web có thể dễ dàng “thay áo” khi cần mà không phaỉ mất quá nhiều công sức. Giúp sức cho việc “qua mặt” web standards là Microsoft với việc tự tạo cho mình một chuẩn web riêng khi hiển thị trên trình duyệt phổ biến nhất thế giới Internet Explorer.

Các nhà thiết kế web 2.0 cuối cùng cũng đưa web stadards trở lại. Hiếm có trang web 2.0 nào dùng table layout và việc dùng CSS gần như là tiêu chuẩn bắt buộc. Kết quả là các trang web trở nên sống động hơn, có hồn hơn và dường như mỗi trang web đều là một tác phẩm nghệ thuật. Sự trong sáng trong thiết kế giúp cho người dùng không bị lạc vào mê hồn trận của các cột với đủ thứ màu sắc, văn bản chi chít mà tập chung vào công việc chính yếu.

Chính thiết kế 2.0 đã góp một phần cho sự thành công của web 2.0. Còn ở Việt Nam, hy vọng những SonnyMotives hay Frexy không phải là những người đơn độc.

Michael Arrington – Thủ lĩnh của các nhà đầu tư mạo hiểm vào web 2.0

Nói chung mọi cuộc đầu tư đều có không ít thì nhiều mạo hiểm. Trong tiếng Anh, hình thức liên doanh được hiểu là joint-venture, tức là “cùng mạo hiểm“, tuy nhiên, các quĩ đầu tư mạo hiểm (từ nay tôi sẽ dùng chữ viết tắt VC – Venture Capital) có hình thức đầu tư hơi khác với các quĩ đầu tư thông thường. Các VC đã tồn tại từ lâu, nhưng vai trò của họ đặc biệt nổi bật trong thời kỳ bùng nổ của Internet và bây giờ là trong làn sóng Web 2.0 do phong cách đầu tư “thoáng” của mình. Chúng ta sẽ tìm hiểu các nguyên tắc đầu tư của VC, cách nhìn nhận của họ với web 2.0 và những điều bạn có thể cũng như không thể hy vọng từ VC.

1. Nguyên tắc của Georges Doriot

Có thể coi Georges Doriot là cha đẻ của các VC. Năm 1946, ông lập một công ty American Research and Development Corporation và bắt đầu nghiên cứu hàng ngàn đề án kinh doanh rồi chọn ra những cái tốt nhất để đầu tư. Trong cuốn “Căn bản về đầu tư mạo hiểm“, Joseph W. Bartlett đã tổng kết các nguyên tắc đầu tư của Doriot. Đây là những điều kiện cho một cuộc đầu tư mạo hiểm:

1. Dự án phải có công nghệ mới, ý tưởng marketing mới và các sản phẩm mới có khả năng ứng dụng trong cuộc sống.
2. Nhà đầu tư phải có vai trò quan trọng, nhưng không nhất thiết là vai trò chi phối, trong các quyết định quản trị của công ty được đầu tư.
3. Đầu tư vào những dự án của những người có quyết tâm và kiên định (nguyên tắc “đặt cược vào nài ngựa chứ không đặt cược vào con ngựa”).
4. Sản phẩm hoặc dịch vụ tối thiểu phải đã qua giai đoạn định hình và có bảo vệ bằng pháp lý như bản quyền, bằng phát minh, sáng chế…
5. Sản phẩm hoặc dịch vụ có triển vọng sẽ phát triển đầy đủ trong vòng vài năm (lý tưởng là 3 -5 năm) để có thể cổ phần hóa. (người ta gọi đây là chiến lược “hạ cánh an toàn” – exit strategy).
6. Nhà đầu tư có cơ hội đóng góp vào công ty những “giá trị gia tăng” khác ngoài tiền bạc.

Có thể thấy, khác với các quĩ đầu tư thông thường, các VC chỉ đòi hỏi những cái thuộc về ý tưởng và triển vọng. Bạn không nhất thiết phải trình ra các báo cáo lãi lỗ hay bảng cân đối kế toán của công ty mình (mặc dù thực ra họ vẫn nghiên cứu kỹ các báo cáo tài chính của các công ty đầu tư vào trong phần lớn trường hợp). Câu cửa miệng của các VC là “chúng tôi đầu tư vào con người“, vâng, họ nói thật vì nếu không có các báo cáo lãi lỗ hay bảng cân đối kế toán đẹp đẽ thì điều trông mong duy nhất có thể chính là con người.

2. VC và web 2.0

Trong thời kỳ bùng nổ dot-com, các nhà đầu tư mạo hiểm đã hăm hở chi ra những khoản đầu tư rất lớn vào các công ty internet. Khi thị trường sụp đổ phần lớn số tiền họ bỏ ra đều không thu hồi được và do đó có một tâm lý thận trọng khi khái niệm web 2.0 ra đời. Nhiều VC thẳng thừng từ chối đầu tư vào web 2.0, số khác luôn đặt ra câu hỏi “làm thế nào để thu được tiền từ dịch vụ web 2.0 của bạn?“. Gần hai năm đã qua đi và nhiều công ty web 2.0 đã có được những thành công nhất định, các nhà đầu tư mạo hiểm buộc phải xem xét mô hình web 2.0 dưới góc độ khác hơn là các dot-com kiểu mới.

Khi MySpace được mua với giá 500 triệu USD thì ai cũng nghĩ chắc nhà đầu tư bị điên, nhưng bây giờ chắc ai cũng muốn được “điên” như tỷ phú truyền thông Rupert Murdoch vì giá trị của MySpace hiện đã gấp nhiều lần giá tiền mua vào. Còn Facebook, một mạng xã hội web 2.0 tương tự MySpace nhưng tập chung vào đối tượng học sinh/sinh viên, vừa ký hợp đồng quảng cáo trị giá 65 triệu USD với Microsoft. Có thể thấy mô hình kiếm tiền của web 2.0 chủ yếu sẽ là quảng cáo trực tuyến, một thị truờng sẽ có trị giá hơn 20 tỷ USD vào năm 2010 và đang cuớp dần “miềng bánh” của báo chí và TV.

Những mô hình kinh doanh khác của web 2.0 cũng tích cực hướng tới việc kiếm tiền hơn là các dịch vụ web 1.0 miễn phí tiền nhiệm. Phần lớn các web 2.0 cho phép bạn đăng ký và sử dụng miễn phí, nhưng nếu bạn thực sự muốn dùng nó vì mục đích kinh doanh thì các tùy chọn trả tiền sẽ là lựa chọn của bạn vỉ các chức năng thực sự hữu ích của nó.

Khi đầu tư vào web 2.0, các VC chú trọng nhất tới nguyên tắc số 3: “đặt cược vào nài ngựa chứ không đặt cược vào con ngựa”, tức là yếu tố người khởi nghiệp, theo một trong hai kiểu:

• Đầu tư vào các web 2.0 do những người tiên phong đã có “số má” trong thời kỳ web 1.0 khởi nghiệp. Ví dụ, ShopWiki của Kevin Ryan – cựu CEO của DoubleClick – đã nhận được khoản đầu tư 6,3 triệu USD của Generation Partners.
• Hoặc đầu tư vào các web 2.0 do những lập trình viên “tay ngang” làm trong thời gian rảnh rỗi như Digg.

3. Bạn có thể và không thể chờ đợi điều gì từ VC?

Hầu hết những ai khởi nghiệp bằng các dịch vụ trên Net đều mong một ngày nào đó nhận được sự đầu tư của VC đơn giản vì không phải ai sinh ra cũng đã là triệu phú. Nhưng bức tranh đó có thực sự toàn màu hồng không? Nếu bạn nhận được đầu tư của VC thì đây là những điều bạn có thể hy vọng:

1. Tiền (dĩ nhiên), nhưng nó sẽ được rót vào theo nhiều giai đọan tùy theo các mục tiêu đạt được.
2. Sự thúc đẩy: bạn sẽ không bao giờ được “nghỉ ngơi” cho đến khi hoàn vốn (hay phá sản!). Người của VC ờ trong hội đồng quản trị sẽ luôn nhắc bạn về các mục tiêu phải đạt được nếu bạn muốn được đầu tư tiếp.
3. Sự tư tin: bạn sẽ tự tin hơn nếu dự án của bạn được đánh giá cao và ông bà ta có câu “mạnh vì gạo, bạo vì tiền” mà!
4. Sự chú ý: Hầu hết các cuộc đầu tư của VC, đặc biệt là cho web 2.0, đều gây được sự chú ý của giới truyền thông và các giới quan tâm tới internet. Ít nhất, họ sẽ tò mò xem “tại sao cái công ty may mắn ấy lại nhận được hàng triệu đô-la nhỉ?”.
5. Kinh nghiệm/quan hệ: Hầu hết các công ty được VC là các công ty mới nên kinh nghiệm quản tri và các mối quan hệ còn thiếu. Ở một mức nào đó các VC có thể giúp bạn nếu đó thực sự là một VC mạnh.

Còn đây là những điều không phải lúc nào cũng có thật:

1. Sự giàu có: mặc dù bạn có thể có hàng triệu đô-la tiền đầu tư nhưng không có nghĩa bạn sẽ giàu có vì bạn không thể tùy tiện tiêu số tiền này và số tiền này thường không được chuyển ngay vào tài khoản công ty bạn cùng một lúc mà theo từng vòng (round) đầu tư (phụ thuộc vào kết quả/mục tiêu mà công ty bạn đạt được). Bạn sẽ chỉ có thể trở nên giàu có khi công ty của bạn cổ phần hóa thành công hay được mua lại (M&A) và thực tế cho thấy không có nhiều công ty đi được tới giai đoạn này.
2. Sự đảm bảo thành công: Không phải lúc nào sự có mặt của VC trong ban quản trị công ty cũng là điều tốt, hãy cân nhắc kỹ nếu bạn thuộc tuýp người có cá tính mạnh. Ngoài ra, do áp lực thu hồi vốn nhanh, các VC có thể quá “nôn nóng” và làm hỏng kế hoạch kinh doanh của bạn.
3. Sự phân chia (cổ phần/lợi nhuận) bình đẳng: Nói chung trong giai đoạn khởi điểm các VC sẽ đòi gần phân nửa cổ phần trong công ty bạn. Nhưng một số điều khoản về phân chia tài sản khi công ty bị bán đi (liquidation preferences) có thể làm bạn ngậm ngùi về sau vì các VC thường bảo vệ lợi ich phía họ (không có gì đáng ngạc nhiên) mà không quan tâm tới lới ích của các cổ đông khác. Bạn phải rất thận trọng khi ký kết vào bản hợp đồng đầu tư đầy những rằng buộc và đòi hỏi của VC.
4. Sự trợ giúp: Đừng hy vọng quá nhiều về sự trợ giúp trong các doanh nghiệp mà VC này đầu tư cho dù các VC có hứa hẹn như vậy. Các công ty đều có các mục tiêu khác nhau và họ chẵng có lý do gì hy sinh vì bạn. VC cũng chỉ hy vọng 30% trong số các dự án họ đầu tư là thành công nên sẽ không có việc “dàn hàng ngang tiến lên”. Câu châm ngôn “hồn ai nấy giữ” luôn đúng trong mọi trường hợp!
5. Thiên thần đầu tư: Nếu bạn khởi nghiệp với 0$ thì VC không phải là chỗ bạn tìm đến vì họ không phải là các “thiên thần đầu tư” (angel investor – các nhà đầu tư ngay từ khi doanh nghiệp còn ở giai đoạn “trứng nuớc”). Xin lưu ý, theo nguyên tắc 4, VC chỉ đầu tư khi doanh nghiệp của bạn đã qua giai đoạn hình thành.

Tóm lại, chẳng có gì là cho không cả. Nếu bạn chuẩn bị nhận vốn của VC thì hãy chuẩn bị đối mặt với các áp lực và có thể cả mất mát. Bạn phải học cách làm việc với nhà đầu tư VC sao cho vừa đảm bảo kế hoạch kinh doanh của mình không bị bóp méo trong khi vẫn thỏa mãn các mục tiêu đã ký kết. Cuối cùng, không phải mọi VC đều giống nhau, hãy chọn nhà đầu tư tâm huyết và thông hiểu dự án của bạn nhất, thiếu điều này mọi sự hợp tác và tiền bạc đều sẽ thành vô nghĩa.

1. Trí thông minh của số đông: Định nghĩa này đề cập đến những trang như Digg (cho phép mọi người tự giới thiệu và đánh giá sức hút, giá trị của một câu chuyện, một bài viết…) hoặc như Google Search (xếp hạng tầm quan trọng của một trang web phụ thuộc vào số lượng và chất lượng các đường link trỏ tới trang đó). Nhưng định nghĩa trên không thể được áp dụng cho Google Maps hay bất cứ mô hình phần mềm dịch vụ SaaS nào như Basecamp (công cụ web cho phép quản lý các dự án), Writely (trình xử lý văn bản trực tuyến), 30boxes (nhật ký lịch trình công việc trên web)…

   Có thể hiểu là trí tuệ tập thể (collective intelligence). Nhưng sao không đề cập tới Wikipedia?

2. Các ứng dụng web chia sẻ: Quan niệm này đối lập với định nghĩa đầu tiên nhưng lại tương ứng với những chương trình như Basecamp và Writely. Tuy nhiên cụm từ “ứng dụng” không phải lúc nào cũng chính xác. Chẳng hạn, người ta có thể gọi Google Search là một ứng dụng web, nhưng MySpace – cũng thuộc xu thế Web 2.0 – lại không thể được coi là “ứng dụng” bởi nếu thế thì mọi website đều trở thành ứng dụng cả.

   Tôi không đồng ý khi cho rằng MySpace không phải là ứng dụng web. Mọi website không phải đều là ứng dụng web (như VNExpress không phải là ứng dụng vì nó không thực sự có một chức năng “ứng dụng” nào cho người dùng cả), nhưng chắc chắn có thể coi MySpace là ứng dụng web vì nó giúp người dùng thực hiện nhiều việc hơn là… đọc báo.

3. Web hoạt động như một nền tảng: Khi đưa ra giải thích này, Tim O’Reilly, Giám đốc điều hành công ty O’Reilly Media (Mỹ), ám chỉ các dịch vụ không thể tồn tại mà không có web như eBay, Craigslist, Wikipedia, del.icio.us, Skype và Dodgeball. Nhưng nếu thế mọi cộng đồng trực tuyến khác đều có thể được xếp vào mục này. Nói cách khác, định nghĩa về Web 2.0 này quá rộng.

   Rõ ràng web đang hoạt động như một nền tảng, hay nói chính xác hơn là một hệ thống hỗ tương (ecosystem). Các dịch vụ web sẽ ngày càng phụ thuộc vào nhau hơn, đây là một điều tốt vì chẳng ai có thể làm hết mọi thứ (…trừ Microsoft (!))

4. Sự tham gia của người sử dụng: Lý giải này nhấn mạnh sụ khác biệt giữa website truyền thống và những dịch vụ mới như YouTube, Flickr và OhMyNews – nơi người đọc và xem nội dung cũng là người đóng góp thông tin – nhưng lại “bỏ rơi” mất các dịch vụ SaaS.

   Tôi không mặn mà lắm với SaaS (mô hình phần mềm hướng dịch vụ) theo định nghĩa nguyên thủy của nó. Web 2.0 có thể coi là một kiểu SaaS nhưng không hoàn toàn, phạm trù của nó bao phủ lên khái niệm này hơn là “bỏ rơi” nó.

5. Khả năng tương tác và tính năng phong phú: Công nghệ AJAX, CSS… cho phép tạo ra các trang web động, có thể hiển thị đa dạng thông tin hơn. Nhưng rõ ràng MySpace hiện là một trong số những website ít “phong phú” nhất. Ngay cả Google Search, trước khi được trang bị khả năng dự đoán từ khóa hồi đầu năm nay, cũng không sử dụng bất cứ công nghệ “tuyệt vời” nào phía trên cả.

   Rõ ràng công nghệ riêng nó không tạo nên web 2.0 như tôi đã đề cập trong bài viết Nhận dạng web 2.0, nhưng đó là sự lựa chọn tất yếu. Hầu hết các dịch vụ của Google (mail, calendar, analytics…) sau này đều “đậm” các công nghệ nói trên.

6. Một thuật ngữ được marketing rầm rộ: Đây là suy nghĩ của những người theo chủ nghĩa hoài nghi. Họ cho rằng người hâm mộ và cả các công ty thương mại đứng đằng sau Google Search, Amazon, eBay và Craigslist đã tán tụng chúng quá đà.

   Xin xem thêm bài Tiên đề của web 2.0 về khái niệm Hype.

7. Lúc nào cũng là bản Beta: Thực ra định nghĩa này là một lời khen ngợi, ý nói các ứng dụng công nghệ Web 2.0 sẽ không bao giờ có “phiên bản chính thức” vì chúng luôn được cập nhật và đổi mới. Đa số các dịch vụ của Google vẫn trong giai đoạn thử nghiệm. Flickr cứ 30 phút lại được thay đổi, chỉnh sửa còn MySpace và nhiều mạng xã hội khác cũng mở rộng tăng tính năng mới vài tuần một lần. Nhưng hệ điều hành Windows và Mac OS vẫn được vá lỗi hàng tháng, chương trình diệt virus cũng liên tục cập nhật mỗi ngày dù chúng đâu có thuộc Web 2.0.

   Cá nhân tôi thích các bản Beta hoàn thiện hơn là các bản chính thức đầy lỗi.

8. Chẳng là gì cả: Đây là một trong những câu trả lời phổ biến nhất trong các cuộc khảo sát về Web 2.0. Đối với nhiều người sử dụng, các ứng dụng, website, dịch vụ thế hệ mới thực chất chỉ là sự kết hợp lại những tính năng đã có sẵn từ trước. Hơn nữa, Web 2.0 còn quá non trẻ để người ta có thể tin tưởng nó sẽ trở thành “một cái gì đó” quan trọng.

   Thực vậy thì các anh còn viết về nó làm gì???

Nhìn lại, tôi không cho rằng đây là 8 định nghĩa mà chỉ là các mảng khái niệm về Web 2.0 (còn nhiều tranh cãi) và nếu thế thì có thể có 16 hay 32 định nghĩa như vậy.

1. Lắng nghe phương tiện truyền thông

Nhìn chung sự ra đời của các trang web không còn là một sự kiện với bất kỳ ai (vì mỗi ngày có hàng nghìn trang web mới ra đời) trừ phi đó là Web 2.0.

Các trang web 2.0 luôn nhận được nhiều bình luận, đánh giá vì hoặc nó là một dịch vụ mới hoặc nó là đối thủ cạnh tranh với các “ông lớn” như Yahoo, Google, Microsoft. Hơn nữa, những người ưu chuộng kỹ thuật thường cảm thấy thú vị khi làm việc trên một trang web 2.0 hơn các trang web truyền thống và đây cũng là những người hay viết các bình luận, giới thiệu nhất.

2. Xem xét thiết kế

Các trang web 2.0 thường tránh xa kiểu thiết kế 3 cột đầy vẻ “đạo mạo” truyền thống mà sử dụng các mảng nội dung rất nghệ thuật. Đặc biệt các thành phần trên trang web thường có kiểu cạnh tròn (rounded-corner) và đổ bóng nhằm tạo nên một bố cục “mượt mà” hơn. Các trang web 2.0 rất dễ nhận vì có tính biểu tượng cao, giao diện sáng sủa, dễ định hướng. Ví dụ, Clipmarks – một dịch vụ web 2.0 lấy biểu tượng là cái kẹp giấy (điện tử) giúp người dùng đánh dấu, chia sẻ các bài viết ưa thích – có một trang chủ rất điển hình:

Hình 1: Trang chủ Clipmarks – một thiết kế web 2.0 điển hình

Về mặt kỹ thuật thiết kế web, các trang web 2.0 rời bỏ kiểu layout bằng table mà thay vào đó là dùng stylesheet (CSS). Mục tiêu là có thể tùy biến giao diện theo ngữ cảnh hay ý thích của người dùng và tương thích tiêu chuẩn web mới nhất. Các trang web 2.0 phải chạy tốt trên Firefox!

3. Nhanh nhẹn với Ajax + Javascript

Ai đã dùng Gmail thì hẳn nhận thấy sự khác biệt về tốc độ so với Yahoo!Mail, đặc biệt khi nhấn nút “Reply”, phần trả lời của GMail hiện lên tức thì thay vì phài tải cả trang web mới như Yahoo!Mail. Sự khác biệt này là do GMail ứng dụng các công nghệ mới nhất của Web như AJAX và một loạt các kỹ thuật mới sử dụng Javascript (phiên bản Yahoo!Mail mới đang trong giai đọan thử nghiệm cũng là một trang web “đậm đặc” AJAX và dùng không khác gì Outlook!).

Các trang web 2.0 đều tận dụng các công nghệ mới này giúp cho người dùng không còn phải “dài cổ” đợi trang web tải lại sau mỗi thao tác. Bạn sẽ thấy ngay nội dung tóm tắt khi di con trỏ chuột lên một liên kết và có thể viết bình luận rồi gửi đi ngay mà không thấy có bất kỳ sự “xao động” nào trên trang web. Nhiều trang web cho phép bạn kéo và thả các mục nội dung vào những nơi tùy ý… Tóm lại, những thứ “xa xỉ” nhất mà bạn có thể làm trên các ứng dụng desktop thì giờ đây bạn có thể thực hiện trên web 2.0.

4. Bạn là người làm chủ nội dung

Cái cuối cùng mà cũng là cái cốt lõi nhất để tạo nên một dịch vụ web 2.0 là việc bạn chính là người tạo nên nội dung cho trang web đó (hoặc tối thiểu là phần nội dung chính của trang web). Thiếu đi điều này thì trang web dù có được thiết kế “cool” đến đâu, có ứng dụng nhiều kỹ thuật đến đâu cũng chưa thể coi là web 2.0. Ví dụ trang từ điển Ajax của tôi chỉ có thể thỏa mãn về phần thiết kế và kỹ thuật, nhưng không thể coi là web 2.0 vì nội dung của nó vẫn là những cái có sẵn, bạn không thể bổ xung các mục từ mới hay tạo ra một cuốn từ điển cho riêng mình (hmm, tôi sẽ phải biến nó thành web 2.0 vào một ngày đẹp trời nào đó…???).

Hình 2: Từ điển Fast Dictionary – ứng dụng nhiều kỹ thuật web mới
nhưng chưa phải là web 2.0

Trên đây là một vài điểm “nhận dạng” cho một dịch vụ web 2.0. Nhưng xin đừng hiểu lầm rằng web 2.0 chỉ đơn giản có thế, nếu bạn muốn tạo ra một web 2.0 thì chắc chắn bạn sẽ phải tìm hiểu nhiều hơn là chỉ đọc cuốn “Thiết kế web bằng Macromedia trong 24h”!

1. Web 2.0 là hype?

Hype — dùng để chỉ cái gì đó mà được quảng cáo quá nhiều, quá cường điệu — nhưng ở mặt khác nó chỉ một sự kiện mới, rất được chú ý và nhận rất nhiều bình luận từ nhiều phía.

Web 2.0 là để chỉ một làn sóng mới như thế. Số phiên bản 2.0 có thể hiểu là “giai đoạn thứ 2 của web”, đối nghịch với nó là các websites được ra đời trong thời kỳ dotcom và trước đó.

Nó là hype? Có thể, nhưng Del.icio.us, trang Web giúp bạn lưu các địa chỉ web ưa thích, vừa được bán cho Yahoo với giá ước tính 20 triệu USD. Flickr.com, một dịch vụ Web 2.0 giúp các bạn upload hình ảnh và chia sẻ với bạn bè, cũng được Yahoo mua lại của các LTV Ấn Độ, đang đóng góp hơn 10% vào doanh thu của Yahoo. Các quĩ đầu tư mạo hiểm (Venture Capital) đang đổ nhiều triệu USD vào các dịch vụ Web 2.0 và nhiều dịch vụ Web 2.0 đã vượt qua điểm hòa vốn ngay khi ra đời. Nó là hype? Có thể, nhưng nếu bạn biết cách cưỡi lên trên cái hype này, bạn có thể sẽ là người làm một Million Dollar Homepage tiếp theo. Còn nếu may mắn hơn bạn có thể bán một MySpace.com mới của mình cho một ông trùm truyền thông nào đó với giá nửa tỷ USD!

2. Vậy bản chất của Web 2.0 là gì?

Bản chất của Web 2.0 là gì? Tại sao nó ra đời và nó có gì khác với cái gọi là Web 1.0?

Để trả lời các câu hỏi này chúng ta sẽ xem xét hai dịch vụ web nổi tiếng mà chắc các bạn đều biết (nhưng có thể kg nghĩ đó là Web 2.0) là:

(1) Wikipedia: từ điển bách khoa trực tuyến.
(2) Blog: dịch vụ cho phép bạn đưa các bài viết, ý kiến của mình lên Web.

Đây đều không phải là các “phát kiến” mới về công nghệ. Trước khi có Wikipedia, chúng ta có thể sử dụng cuốn từ điển bách khoa online Britannica, truớc khi dùng Blog không ai cấm bạn tạo một website cá nhân để làm điều tương tự. Vậy cái gì làm nên sự khác biệt? Tại sao cả thế giới nhắc tới Wikipedia mà gần như quên lãng Britannica? Tại sao không ai làm riêng cho mình website nữa kể từ khi Blog ra đời? Chính vì cách tiếp cận của hai dịch vụ này hòan toàn khác với các dịch vụ “tiền nhiệm”.

Bạn có thể nhận thấy, cả hai dịch vụ này đều cho phép người dùng tự viết cái mà họ muốn. Bạn có thể tham gia định nghĩa các từ/cụm từ mà bạn có hiểu biết trên Wikipedia. Ngược lại, với Britannica, bạn phải chấp nhận định nghĩa được viết bởi “ai đó”. Dù người viết có là chuyên gia thì đôi khi bạn cũng kg thỏa mãn với cách định nghĩa, giải thích của họ. Mặt khác, kiến thức của nhân loại là vô tận, các khái niệm mới ra đời hàng ngày, không có cuốn từ điển bách khoa viết sẵn nào có thể bao phủ hết, chỉ có sự tham gia của hàng triệu con người trên toàn thế giới mới đảm đương nổi. Ví dụ rõ ràng nhất là nếu bạn tìm cụm từ “Web 2.0” trên Britannica thì chắc bạn sẽ thất vọng, nhưng bạn có thể xem định nghĩa về “Web 2.0” trên Wikipedia ở đây: http://en.wikipedia.org/wiki/Web_2.0. Khả năng cập nhật nhanh chóng và kết hợp trí tuệ của nhiều người đã biến Wikipedia thành cuốn từ điển bách khoa phong phú nhất trong lịch sử loài người.

Chúng ta sẽ nói thêm một chút vế Blog. Đây là chữ viết tắt của Weblog, nơi bạn có thể viết các bài, ý kiến về các chủ đề mình muốn và người đọc cũng có thể đưa ra các bình luận, đánh giá về bài viết hay ý kiến của mình ngay phía dưới.

Khỏi cần phải nói ảnh hưởng của Blog với khái niệm “xuất bản”, mọi người đều có thể tự xuất bản, tự bình luận, tự đánh giá và lắng nghe ý kiến phản hồi của mọi người. Khi các sự kiện nóng bỏng trên thế giới diễn ra như cuộc chiến Iraq hay cơn bão Katrina, blog trở thành nơi cập nhật tin tức xác thực nhất, không bị ảnh hưởng của cách làm “báo chí”, blog cũng là nơi chia sẻ những mất mát, những nỗi đau. Tất nhiên, bạn có thể mở một Blog để mừng đứa con mới ra đời của mình hay kỷ niệm ngày tốt nghiệp nơi các bạn bè cùng khóa có thể nhắn gửi vài dòng về tình cảm và chí hướng của minh.

Có thể nói, Wikipedia và Blog là hai tiên đề để cho khái niệm “Web 2.0” ra đời.

Tóm lại, tiên đề của Web 2.0 là:

(1) Web 2.0 = Tự Biên Tập (self-editing)
(2) Web 2.0 = Trí Tuệ Tập Thể (collective intelligence)